Deugdzame atheïsten

De Groene Amsterdammer: Over Spinoza

Er wordt tegenwoordig nogal eens gesuggereerd dat islam en democratie onverenigbaar zijn. Veel van die islamcritici beroepen zich expliciet op de Verlichting, die volgens hen heeft afgerekend met het absurde geloof in hogere machten en bovendien aan de wieg van onze democratie heeft gestaan. Dat historisch besef niet de meest in het oog springende eigenschap van dergelijke Verlichtingsadepten is, wordt duidelijk wanneer we een blik werpen op een van de belangrijkste Verlichtingsfilosofen, de naar Rotterdam uitgeweken Franse denker Pierre Bayle (1647-1706).Bayle was vermoedelijk de eerste denker die van mening was dat er geen inhoudelijk verband bestond tussen godsdienst en ethiek. Godsdienst gaat over wat men gelooft en politiek gaat over hoe men handelt. Volgens Bayle is er echter geen intrinsiek verband tussen kennis en handelen. Het is volgens hem heel goed mogelijk dat iemand op basis van verkeerde veronderstellingen goed handelt. Dit kan verklaren waarom veel deugden in de meeste religies en culturen voorkomen. Anders dan bij Hobbes en Locke strekte Bayle’s pleidooi voor tolerantie zich ook uit tot atheïsten, aangezien hij geloofde dat er ook deugdzame atheïsten konden bestaan.

Dat doet me eigenlijk denken aan een boekje van Fouad Laroui dat ik de afgelopen weken gelezen heb: Over het islamisme, een persoonlijke weerlegging. Daarin stelt Laroui dat er een verschil zit tussen geloof en godsdienst. Aan te raden boekje overigens, het is vlot, scherp en met gevoel voor humor geschreven.

Volgend boek wordt dan maar Bayle of Popper ter ontsmetting (abo nodig). Ook de nieuwe verzamelbundel van Abraham de Swaan (Bakens in niemandsland: Opstellen over massaal geweld) ziet er interessant uit. Kortom tijdgebrek, terwijl de zomer er aan komt. Oftewel: tijd voor vakantie, terwijl er nog voldoende ligt om over te schrijven:

  • Wouter tapes
  • Fouad Laroui: Over het islamisme
  • Films die ik de afgelopen maanden heb gezien (o.a. Hotel Rwanda, Borat, seven samurai)

Maar voorlopig gaat first life voor 🙂