Impressie ARCAM-lezing Tom Bosschaert– Except, 2 oktober 2012

Gisteravond heb ik de lezing van Tom Bosschaert van Except in het kader van de lezingencyclus van ARCAM in theater de Brakke Grond in Amsterdam bijgewoond. Tom Bosschaert is een inspirerende persoonlijkheid die ik al een aantal keer eerder heb mogen ontmoeten. De inleider gaf bij aanvang aan de hand van de nieuwe Architectuurnota (die ik nog niet kan vinden op de website van de RGD) meteen weer voor welke uitdagingen de Nederlandse architectuursector (en breder de bouwsector voor staat):

Van nieuwbouw en uitleg naar transformatie van bestaand.

Een uitdaging waar Tom Bosschaert in zijn presentatie een aantal keer op terugkwam. Niet alleen op sectoraal niveau, maar vooral ook hogere systeemniveaus.

De lezing van Tom Bosschaert was een mooie mix van persoonlijke verhalen, inspiratiebronnen, theorie, ontwikkelde concepten en gerealiseerde projecten. Waarbij hij ook verscheidene keren het belang van de mens en de tijd bij verduurzaming aan bod liet komen. Duurzaamheid heeft namelijk sterk de neiging om te veranderen in technische snufjes of holle frases als een duurzaam object (of dat nu een auto, een fiets of een gebouw is). In de wereld vanTom Bosschaert is duurzaamheid geen eigenschap van een object, maar is duurzaamheid een systeemeigenschap. Een eigenschap die veel verder gaat dan systemen als BREEAM weten te vangen of behappen. Duurzaamheid hangt ook samen met het gebruik van een object. Een 100 Watt gloeilamp in de schuur die je 1 keer per jaar aandoet is heel wat duurzamer dan een spaarlamp op die plek. Sowieso kun je afvragen wat die kwikbollen in je huis te zoeken hebben…

Symbiosis in Development

De methodiek die Tom Bosschaert en Except voor duurzaamheid hebben ontwikkeld is Symbiosis in Development (SiD), waar hij in de lezing wat dieper op inging. Onderstaande beschrijving doet de theorie ongetwijfeld te kort, dus bekijk vooral ook deze Prezi. De methodiek is een middel om verschillende dimensies van een systeem als een geheel te blijven zien. Duurzaamheid op die manier valt niet altijd te berekenen, de onderliggende patronen zijn wel visueel inzichtelijk te maken. Waarna de menselijke hersenen als vanzelf de patronen zien. Want dat is waar het menselijk brein goed in is: patroonherkenning. In rekenen zijn computers veel beter, die kunnen alleen weer veel slechter visuele patronen herkennen.

Zoals ik het begreep neemt symbiosis in development energie als basis van alles. Energie vormt de basis voor andere dimensies, wanneer er in de onderste laat al iets mis zit dan komt dat vroeger of later een keer boven in een andere dimensie. Een systeemaanpak vergt het aanpassen van de basis alleen:

Wie houdt er van een kilowattuur?

Het eerste voorbeeld dat Tom Bosschaert noemde van zijn aanpak was de restauratie van een waterpompstation in Merredin. Een klein dorp met 1500 inwoners in Australie dat z’n bestaan dankt aan het waterpompstation voor een mijn een stuk verderop. Een dorp ook met veel werkloosheid, sociale problemen, wegtrekkende jongeren en last van zout grondwater. Het idee vanuit Except was om het waterpompstation nog even met rust te laten, maar te zoeken naar een project dat werkgelegenheid, inkomen en het zoutprobleem kon aanpakken. Waarna met de inkomsten die dat project zou genereren de restauratie van het pompstation kan worden betaald. De uitkomst van die denkexcercitie was het voorstel om een Spirulina fabriek te bouwen. Dat vormde een biologische oplossing voor een technologisch probleem. Spirulina wordt namelijk gewonnen uit een alg. Het plan van Except werd afgewezen, inmiddels zijn we 10 jaar later en op de google maps beelden lijkt de fabriek in aanbouw. De lessen die daaruit volgen:

  1. De natuur biedt oplossingen voor technologische problemen
  2. Techniek & wetenschap zijn kansloos als je de boodschap niet over kunt brengen
  3. De tijd moet rijp zijn voor je idee
  4. Laat je idee los, dan kan het vliegen 

Omarm complexiciteit

Het voorbeeld van Spirulina laat zien dat problemen vaak complexer zijn dan we willen. De standaard reactie daarop is vereenvoudiging.Tom Bosschaert’s antwoord daarop is helder: 

Omarm complexiteit

Accepteer dat systemen complex zijn en breng ze terug naar de basis. Waarbij voor Tom Bosschaert 3 wetten en de bijbehorende curves centraal staan:

  1. Exponentiele groei: niet vol te houden in een eindig systeem
  2. Rebound effect: efficiëntie zal u niet redden
  3. Wet van de afnemende meeropbrengsten: voor 20% van de inspanning heb je 80% van het effect.

Daarna lietTom Bosschaerteen stukje zien van een documentaire waarbij Carpenter een zaal met 150 mensen zonder instructie binnen 15 minuten in staat was om pong te spelen. Terwijl dat de gecoördineerde inzet van telkens 75 mensen vergde. Toch lukt het zonder planningsvergaderingen, afdelingshoofden of hierarchie… 

Evolutie van revolutie

In de vragenronde kwam de vraag langs of het huidige systeem geschikt is om duurzaam te worden. Het antwoord van Tom Bosschaertwas dat er een evolutie van revoluties nodig is. Oftewel een parallel changeover: het ontwikkelen van een nieuw systeem terwijl het oude doordraait en de goede zaken daarvan behouden blijven. Een methodiek die volgens Bosschaert in de softwarewereld vaker gehanteerd wordt. Ook gaf hij aan dat niets doen bij een mogelijk probleem in zijn ogen altijd een slechter resultaat geeft dan iets doen wat tot verbetering leidt. Er zijn namelijk 4 opties mogelijk:

  1. Je doet niets en er is geen probleem: niks aan de hand
  2. Je doet niets en er is een probleem: paniek in de tent
  3. Je doet iets en er is geen probleem: je hebt geen probleem, maar de wereld is er wat beter op geworden
  4. Je doet iets en er is een probleem: je hebt het probleem minder groot gemaakt met je actie

Helaas was er weinig tijd om bij te praten met Tom, aangezien de laatste trein van de NS naar Schiedam stond te wachten. Dat hoop ik echter binnenkort een keer goed te maken.

8 maart: Lezing internationale handelsregels: recht van de sterkste of eerlijk?

Op 8 maart organiseert het DuurzaamheidsOverleg Politieke Partijen de tweede lezingen-avond in het kader van de zoektocht naar een duurzame economie (zie hier voor een impressie van de eerste avond). De komende lezingen-avond gaat over de internationale spelregels van ons economische systeem: in hoeverre leggen deze de huidige onduurzaamheid vast en welke veranderingen zijn noodzakelijk/gewenst? Dat wordt op 8 maart besproken aan de hand van drie inleidingen van mensen die op dit internationale gebied werkzaam zijn en erkend worden als autoriteiten op hun gebied.

Datum: donderdag 8 maart, 18.15 uur in Utrecht (Uithof-complex)
Plaats: Uithof, campus van de Universiteit Utrecht, collegezaal 042 in het Marinus Ruppertgebouw (zie bijlage) – de locatie is vastgelegd i.s.m. het Utrecht Sustainability Institute.

Programma 8 maart

18.15  uur:  welkom

18.30 uur: Handelsverdragen (o.a. WTO en Gatt) – mogelijkheden voor alle partijen? Myriam Vander Stichele (Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen), www.somo.nl

19.15 uur: Grondstoffen: uitgaan van overvloed of toenemende schaarste? René Kleijn, Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden – Industriële Ecologie www.cml.leiden.edu

20.00  uur:  pauze met koffie

20.15 uur: Visie op nieuwe internationale afspraken: locaal effectief, mondiaal inspirerend Danielle Hirsch (Both Ends), www.bothends.org

21.00  uur: afsluiting

Myriam Vander Stichele: Handelsverdragen (o.a. WTO en Gatt) – mogelijkheden voor alle partijen?

Op het veld van de internationale handel spelen grote en kleine partijen aan de hand van o.a. mondiale (vrij?-)handelsverdragen. Het is onduidelijk of daarbinnen feitelijk wel duurzaam ondernemen mogelijk is.De belangrijkste verdragen zullen worden besproken, wat betreft inhoud, gevolgen en totstandkoming.Wat betekent dit voor eerlijke handel? Welke rol spelen de multinationals; zijn zij misschien de enigen die echt vrij zijn? Daarnaast is er een trend naar meer bilaterale afspraken (vb: EU – India). Wat gebeurt daar en wat zijn daarvan de gevolgen?

In alle gevallen speelt de vraag: hoe kan de nederlandse burger via de politiek de internationale afspraken beinvloeden?

Dit heeft ook een link met hoe financiële partijen omgaan met grondstoffen (oneerbiedig ‘commodities’ genoemd) via allerlei afgeleide financiële producten. Want ook hier zijn economie en financien met elkaar verweven. Deze lezing zal ons een basis geven van welke wissels dienen te woren omgezet en hoe de nederlandse politiek daaraan kan bijdragen!

René Kleijn:  Grondstoffen: uitgaan van overvloed of toenemende schaarste?

In de Westerse wereld leven we in een tijd waar dot.com, facebook en twitter de illusie voeden dat we voorbij kunnen gaan aan de fysieke fundering van onze maatschappij: grondstoffen. Zeker, in termen van GDP is de primaire sector in het huidige tijdsgewricht van ondergeschikt belang. Echter, ook onze op diensten gebaseerde economie kan niet zonder een continue input van grondstoffen. Voor het maken van een microchip van een paar gram is 1.7 kg grondstoffen nodig, gebruik makend van 61 van de 92 elementen in het periodiek systeem. Vervolgens wordt deze chip tijdens gebruik in server-centra 24/7 voorzien van energie op basis van fossiele brandstoffen.

De vraag naar producten wordt de komende decennia verder opgevoerd door drastische vergroting van de bevolking en verhoging van het inkomen per capita. Dit betekent wellicht drie keer zoveel auto’s, koelkasten en TVs, die allemaal zullen moeten worden geproduceerd.

Een ‘duurzame’ economie zal rekening dienen te houden met deze feiten. Enige suggesties zullen worden gedaan hoe dit economisch in het systeem te incorporeren. Kan de circulaire economie ons redden? Om deze ontwikkeling in duurzame banen te leiden zal daarnaast al ons technisch innovatief vermogen moeten worden gemobiliseerd, hetgeen slechts door een drastische verschuiving in beleid in de juiste richting kan worden geleid. Hierbij is het de grote vraag of b.v. ‘biobased materials’ een oplossing kunnen zijn.

Danielle Hirsch: Nieuwe internationale afspraken: locaal effectief, mondiaal inspirerend

In The Age of the Unthinkable stelt J.C. Ramo dat de wereld voor het oplossen van de problemen van de 21ste eeuw niet kan vasthouden aan instituties en regels uit de 20ste. Hij roept aan de hand van tal van voorbeelden op tot durf om het onbekende tegemoet te treden, tot acceptatie van chaos in plaats van planmatigheid en tot een gezamenlijke zoektocht om stap voor stap onze leefbare wereld te herontdekken.

Danielle Hirsch biedt twee uitgangspunten bij het maken van de noodzakelijke stap richting het onbekende. Een daarvan is haar visie op een duurzame, mondiale economisch systeem waarin alle mensen meedoen en in staat zijn hun eigen welzijn te creëren. In die visie beslist niet het huidig economisch systeem voor mensen, maar is iedereen, ook de mensen die nu op deze planeet geen waardig leven leiden, zelf leidend in de duurzame ontwikkeling.

Daarvoor zijn doorbraken nodig. Mensen en natuur hebben er baat bij als ondernemingen als TNT verder gaan in het herdefiniëren van hun rol in de logistieke keten, als banken en investeerders zich richten op innovatoren in wat velen ‘the bottom of the pyramid’ noemen. Om die bewegingen echt een vlucht te laten nemen zijn ook nieuwe internationale handelsregels nodig.

Haar lezing gaat voorbij mooie woorden. Zij zal laten zien waarop Nederland –de 16e economie ter wereld met wijd vertakt netwerk van handelsrelaties en nummer 3 op de Human Development Index- nu al kan inzetten om die visie te realiseren.

Aanmelding:

Aanmelding voor deze avond kan door een email te sturen aan economie-transitie at hotmail.nl.

Vragen?

Het is mogelijk vooraf al vragen, die je hebt over het onderwerp van een avond, op te sturen. De organisatie kan die dan reeds voorleggen aan de sprekers, zodat ze evt. in de lezingen meegenomen kunnen worden. Zet dit in je aanmeldingsmail!

Onderwerpen & datum van avond 3 en 4

De vervolg-avonden zijn nog niet volledig ingevuld, maar hieronder een voorlopig overzicht van de onderwerpen en data van avond 3 en 4 (kan je ze vast reserveren in de agenda). Aanmelding is op een later tijdstip mogelijk; hiervoor volgt binnenkort een aparte uitnodiging per avond (wil je de uitnodiging ontvangen, meld je dan aan via economie-transitie at hotmail.nl).

Avond 3. Financiële systeem: niet leidend (in bekoring), maar ten dienste van   –   DATUM: 22 maart

  1. internationeel flitskapitaal: noodzaak, drivers en remmen?
  2. lenen en rente: zegen of vloek; is er een beter alternatief?
  3. het nieuwe bankieren – wat kan blijven, wat moet anders

Met als spreker Ad Broere; overige zijn nog in bespreking.

Avond 4. Bedrijfsverantwoordelijkheid: niet alleen financieel   –   DATUM: 28 maart

  1. “license to operate” – wat staan wij bedrijven nog toe en wat is hun verantwoordelijkheid?
  2. transparante checks and balances voor duurzame corporate governance
  3. de factor mens in het bedrijf: kuddedieren of (geestelijke) diversiteit?

Met als sprekers: André Veneman (AKZO), Paul van de Loo (Ernst&Young), Pauline van der Meer Mohr (Erasmus Universiteit). Met een bijdrag van Jaap Winter (Duisenberg School of Finance, De Brauw Blackstone Westbroek) als moderator. 

Precieze plaats en tijd worden bekend gemaakt in afzonderlijke uitnodigingen. Zet de data alvast in je agenda!

Vragen?

Het is mogelijk vooraf al vragen, die je hebt over het onderwerp van een avond, op te sturen. De organisatie kan die dan reeds voorleggen aan de sprekers. Hiervoor graag een reply naar dit email-adres: economie-transitie at hotmail.nl.

We zijn ook bezig een website op te zetten met verslagen, posts en dergelijke en bezig met Linked-In discussie-forum. Wij zoeken nog mensen die ons hierbij willen ondersteunen!

Onderwerp van avond 5 tot en met 7.

Hieronder: overzicht van de overige nog in te plannen lezingen-avonden (voorlopige opzet)

Avond 5. Overheid: marktmeester namens de samenleving – met oog voor verschillende belangen?

  1. welke groei willen we? welke indicator(en) in plaats van BNP?
  2. level playing field – hoe gelijke kansen voor klein en groot, oud en nieuw?
  3. instrumenten voor regulering: cap-and-trade / fiscale vergroening / quotering?

Avond 6. Product en consument

  1. versterkte relatie: van koop naar een circulaire economie door huur en lease
  2. voorlichting of labels voor inzicht in product-aansprakelijkheid en keten-beheer
  3. betalen met geld én/of eco-dukaten (met quotering)?

Avond 7. Politiek systeem en transitie-strategie

  1. nieuwe democratische structuren en middelen als tegenwicht voor ‘de economie’
  2. samenleving en transitie – een moeilijke combinatie? (sociologie)
  3. de nieuwe economie draagvlak geven – transitie-paden (psychologie)