Het is nauwelijks nieuws dat de rijken meer politieke macht hebben dan de armen, zelfs in democratische landen waar iedereen kan stemmen. Twee politieke wetenschappers, Martin Gilens (Princeton University) en Benjamin Page (Northwestern University) hebben recent sterke aanwijzingen gevonden dat ook de middenklasse nauwelijks invloed heeft. De wetenschappers vergeleken de uitkomsten van opiniepeilingen, waarbij ze toetsten of de Amerikaanse overheid een voorstel binnen 4 jaar na de opiniepeiling invoerde.
Op het eerste oog werden veel voorstellen van de gemiddelde kiezer ingevoerd en lijkt de gemiddelde kiezer invloed te hebben. Wanneer gefocust wordt op beleidsvoorstellen waar de meningen van de gemiddelde kiezer afwijken van de top 10% inkomensklasse (volgens de onderzoekers te beschouwen als proxy voor de top 1%) verschuift het beeld. Dan blijkt dat de top 10% bijna altijd z’n zin krijgt, dat geldt ook voor georganiseerde lobbygroepen.
Dat roept natuurlijk wel de vraag op hoe politici dan gekozen en herkozen worden door hun kiezers. Volgens de onderzoekers is een mogelijke strategie daarvoor inzetten op bv. nationalistische of culturele verschillen. Zoals Marx al zei: ‘religie is opium van het volk’.
Het Instituut voor Energie Onderzoek (IER) stelt dat angst een belangrijke drijfveer is van de Duitse Energiewende. Een energietransitie die zonder de inzet van schaliegas zal falen in het reduceren van emissies, zeker zonder inzet van kernenergie. Craig Morriss stelt echter dat het erop lijkt dat sommige critici zelf bang zijn, bang dat de Duitsers hun energietransitie voor elkaar krijgen zonder inzet van schaliegas of kernenergie.
De grootste angst van critici van de Duitse Energiewende is niet dat deze zal falen, maar dat deze zal slagen (foto credits: Günter Hentschel, CC BY-ND 2.0
De IER schrijft in zijn commentaar met de titel ‘Duitsland’s angst voor hydraulisch fracken en emissie reductie doelstellingen:
“[…] als Duitsland vasthoud aan het halen van haar CO2 doelstellingen, sluit een verbod op hydraulisch fracken het land af van een energiebron met relatief lage emissies en maakt het het halen van de gestelde doelstellingen moeilijker.
Er valt niks weinig af te dingen op die zin, maar veel meer op stellingen elders – te beginnen met de titel.
Beschuldigingen van Duitse angst ploppen op zoals in het spel Whack-A-Mole. Ze zijn gemakkelijk te weerleggen, zeker als we rekening houden met de reactie van andere landen op nucleaire incidenten.
Zorgen over de risico’s van kernenergie speelden een hoofdrol in het Duitse debat na het ongeluk in Tsjernobyl in 1986, toen Duitse ambtenaren het publiek waarschuwde voor de risico’s. In reactie daarop implementeerde Duitsland z’n eerste uitfasering van kernenergie – 16 jaar later, in 2002. De regering die de uitfasering implementeerde trad aan in 1998 en besteedde vier jaar aan het plannen en uitonderhandelen van de details van de uitfasering met experts en eigenaren van kerncentrales. Zo’n tijdsplanning klinkt eerder als professioneel, dan als paniek voetbal.
Italië reageerde na het ongeluk in Tsjernobyl snel met z’n eigen referendum door in 1987 een eigen uitfasering van kernenergie te starten. De Italianen sloten de laatste van hun vier kernreactoren in 1990. Ze hadden geen plan voor het vervangen van kernenergie, dus is Italië nu een van de grootste elektriciteitsimporteurs van Europa, voornamelijk uit Frankrijk. Maar wellicht is Italië’s beslissing slimmer dan je op het eerste gezicht denkt, want de Italianen lijken tegen de Fransen te hebben gezegd: “We willen jullie kernenergie best kopen, maar jullie moeten de risico’s voor ons dragen.”
Vergelijk dat met de Zweedse rectie – niet op Tsjernobyl (1986), maar oop het veel minder zware ongeluk bij Three Mile Island (1979). In 1980 – op een moment dat zonnecellen een buitenaardse techniek waren en de ontwikkeling van de eerste moderne, maar nog steeds kleine windturbine nog niet eens begonnen was – besloten de Zweden in een referendum tot het uitfaseren van kernenergie in 2010. De Zweedse uitfasering faalde, omdat de Zweden (net als de Italianen) geen tijd hadden genomen om na te denken over hoe kernenergie vervangen kon worden.
Oostenrijk had al een referendum gehouden in 1978, het jaar voor Three Mile Island, om de ingebruikname van de eerste afgebouwde kerncentrale van het land te blokkeren. Sindsdien staat de afgebouwde centrale weg te roesten, zonder ooit een kilowattuur elektriciteit te hebben geproduceerd, en Oostenrijk begon z’n eigen uitfasering van kernenergie in 1997. Bezien vanuit de Europese context lijkt de Duitse reactie op kernenergie van de afgelopen decennia simpelweg verstandig.
Veiligheidstheater
Toegegeven, het besluit om kernenergie uit te faseren van bondskanselier Merkel in 2011 was een verrassing. Toendertijd noemde ik het incompetent en onverantwoordelijk. Zo minitieus, gedetailleerd en flexibel als de uitfasering van 2002 was, zo plotseling en drastisch was de uitfasering van 2011. En het vormde de ergste vorm van overheidsingrijpen in een markt en private bezittingen. Daarbij moet ook rekening gehouden worden met het terugdraaien van de uitfasering van kernenergie door bondskanselier Merkel, een paar maanden voor het ongeluk in Fukushima; in de zomer van 2010 was de levensduur van Duitse kerncentrales met 8 tot 14 jaar verlengd. De uitfasering van 2011 vormde de tweede draai in het kernenergiebeleid in 8 maanden.
Ik denk dat de IER en ik het met elkaar eens zijn dat de wijze waarop de uitfasering van 2011 is aangepakt ruimte biedt voor verbetering. Maar onze wegen scheiden als het aankomt op de onderbouwing van de uitfasering van kernenergie. Zij schrijven dat “het zeer onwaarschijnlijk is dat Duitsland getroffen wordt door een tsunami.” Dat is waar, maar dat betekent niet dat kernenergie risicoloos is.
Dit soort denken is wat veiligheidsexpert Bruce Schneier veiligheidstheater noemt – geen echte veiligheid, maar alleen maar acteren om mensen zich veilig te laten voelen: “als we ons bij de beveiliging van vliegvelden concentreren op het controleren van schoenen en het in beslag nemen van vloeistoffen, en de terroristen verstoppen hun explosieven in bh’s of vaste stoffen, hebben we ons geld verspild.” Een kernongeluk in Duitsland zou niet het gevolg zijn van Soviet onbekwaamheid of een tsunami, maar eerder van een combinatie van technisch en menselijk falen, eventueel met een natuurramp als aanstichter. Verschillende Duitse kerncentrales zijn gebouwd op tectonische breuklijnen en ontberen de meest basale bescherming tegen aardbevingen. Het hele land is gevoelig voor overstromingen, maar bij verschillende Duitse kerncentrales ontbreekt fatsoenlijke bescherming tegen overstromingen. Onvoorziene gebeurtenissen zijn dus mogelijk.
Duitsers begrijpen dat het volgende kernongeluk gemakkelijk anders kan zijn dan Tsjernobyl en Fukushima. Maar zoals Merkel zich in 2011 realiseerde, het volgende ongeluk zou in Duitsland plaats kunnen vinden – om verschillende redenen.
Duitsland wist hoe kernenergie te vervangen
In tegenstelling tot de Zweden en Italianen, wisten de Duitsers in 2002 hoe kernenergie te vervangen – en ze hebben zelfs alle kernenergie die vanaf 2011 verloren is gegaan vervangen. De IER beweert het tegendeel:
Duitsers zijn teruggevallen op kolen als back-up voor de onregelmatige hernieuwbare technologiën en om zich te verzekeren van voldoende vermogen om te voldoen aan de elektriciteitsvraag.
Deze claim is gebaseerd op een eerdere publicatie van de IER zelf (PDF). Maar zoals we al gedemonstreed hebben in onze studie German Coal Conundrum (zie ook het artikel Welke rol voor kolen in de Duitse energietransitie?), overstijgt de groei van hernieuwbare elektriciteit vanaf 2011 de reductie in kernenergie. En zoals regelmatige lezers van mijn stukken weten vergroot de vraag van het buurlanden naar Duitse stroom het aandeel van de resterende vraag dat bediend wordt door conventionele centrales (in 2013 waren Nederland en Frankrijk in 2013 de grootste importeurs van Duitse stroom). Preciezer gesteld als we de Duitse recordexport van elektriciteit in 2013 buiten beschouwing laten zouden kolenstroom en CO2-emissies met ongeveer 2.5 procent gedaald zijn. Vooral het buitenland maakt massaal gebruik van Duitse kolenstroom; Duitsland heeft veel minder elektriciteit van kolen nodig om in z’n eigen elektriciteitsvraag te voldoen.
We zouden ook niet moeten stoppen met tellen bij 2013. De verandering in TWh (terawattuur, 1 miljard kilowattuur) staat in de grafiek hierboven. Maak je maar vast op voor rapporten over dalende emissies in Duitsland dit jaar.
Koolstof in de grond laten
Tot slot: neemt iemand bij de IER de term ‘unburnable carbon’ serieus? Meerdere organisaties, die je niet kunt beschuldigen van te groen zij, zoals het Internationaal Energie Agentschap (IEA), stellen inmiddels dat we ten minste tweederde van de huidige bewezen reserves fossiele brandstoffen in de grond moeten laten. Als Duitsland schaliegas gaat produceren verhoogt dat enkel de hoeveelheid koolstof die in de grond moet blijven.
De IER stelt dat Duitsland schaliegas afwijst ‘ondanks stijgende elektriciteitsprijzen,’ alsof binnenlands geproduceerd Duits schaliegas op een of andere magische wijze de elektriciteitsprijzen zou verlagen. Duitsland heeft een van de grootste en minst dure bruinkool voorraden in de wereld. Elektriciteit van schaliegas gaat niet automatisch elektriciteit van bruinkool vervangen, en gas zou relatief goedkoop moeten zijn om elektriciteit van steenkool te vervangen, die ook steeds vaker de markt uit gedrukt wordt (zie grafieken hierboven). Het meest waarschijnlijk is dat Duits schaliegas de Duitse import van gas zou verlagen, zonder de CO2 emissies substantieel te veranderen.
Globaal genomen lijkt het er op dat het doel van de IER studie is om de Duitse Energiewende in een kwaad daglicht te stellen. Zinnen zoals deze zijn veelzeggend:
In de nasleep van het besluit tot sluiting van kerncentrales uit 2011 zijn de Duitse CO2 emissie daadwerkelijk gestegen en Duitsland is nu het EU land met de hoogste CO2 emissie (met 760 miljoen ton in 2013) volgens het statistisch bureau van de EU, Eurostat.
Duitsland heeft niet ‘nu’ de hoogste CO2 emissies, het is verreweg de grootste economie van de EU en is de grootste CO2 uitstoter voor zo ver terug als je wenst te gaan.
We moeten bedenken dat het voorzien in goedkope fossiele brandstof geen doel is van de Energiewende. Voor het klimaat moet het doel zijn om om zoveel mogelijk koolstof in de grond te laten, niet om meer grondstoffen (schaliegas) om te zetten in bewezen reserves. Maar het IER lijkt sowieso bezorgder om goedkope energie voor de industrie dan het klimaat. Zoals ik recent uitlegde is Duitsland nieuwe wetgeving geïnterpreteerd als het open zetten van de sluizen (door degene die fracking willen verbieden) of als een verbod (door het bedrijfsleven). De interpretatie van de IER valt duidelijk in het tweede kamp.
Niemand maakt zich zo druk om de Duitse economie als de voorstanders van fracking en kernenergie lijken te doen. De Duitse economie heeft er sinds de hereniging nog nooit zo goed voorgestaan, en marktanalisten zeggen dat Duitsers zich op kunnen maken voor de Golden 20s in het volgende decenium. Hoe dan ook maakt de IER zich geen werkelijke zorgen om klimaatverandering, CO2 emissies of het succes van de Energiewende. De IER is bezorgd dat Duitsland de omslag voor elkaar gaat krijgen zonder schaliegas of kernenergie.
Craig Morris is Amerikaan van geboorte en woont sinds 1992 in Duitsland. In 2006 schreef hij het boek ‘Energy Switch’ en hij schrijft regelmatig over de Duitse energietransitie. Hij is editor van Renewables International, hoofdauteur van EnergyTransition.de en directeur van Petite Planète en is te vinden op Twitter als PPChef.
Het Centraal Bureau Levensmiddelen (CBL), de brancheorganisatie van supermarkten, en grote frisdrankfabrikanten strijden al jaren voor het afschaffen van het statiegeldsysteem voor petflessen. Maar tot dusverre weigerden supermarktketens als Aldi en Lidl zich bij deze lobby aan te sluiten.
Twee weken geleden meldde P+ echter dat nu ook Aldi en Lidl, dankzij druk van het CBL en Coca Cola, overstag zouden zijn gegaan en eveneens voor afschaffing van het statiegeldsysteem zijn.
Opmerkelijk: volgens P+ worden Aldi en Lidl financieel gecompenseerd voor het verlies dat ze door de afschaffing van het ‘dure’ statiegeldsysteem zouden leiden. (Lees hier meer over de primeur van P+.)
Deze omslag is dus op zijn zachtst gezegd opmerkelijk, want in 2012 gaf Aldi in een interview met Trouw (bron: Levensmiddelenkrant) aan door te willen met het statiegeldsysteem. Volgens Aldi was het systeem kostendekkend.
Eerder dit jaar gaf ook Lidl in een interview met Trouw aan dat het afschaffen van statiegeld juist contraproductief is. Door het statiegeld loopt de hoeveelheid hergebruikte polyethyleentereftalaat (PET) in nieuw verkochte flessen bij Lidl op van 30% in 2010 naar 60% in 2014. Marlijn Somhorst, verantwoordelijk voor het duurzaamheidsprogramma bij Lidl in Nederland, zegt zelfs (bron: Distrifood):
we willen graag naar flessen van honderd procent hergebruikt materiaal. Om daar te komen, hebben we de door de klant gebruikte flessen hard nodig, en ons recyclingsysteem is daarbij een prachtig instrument.
Ga je mengen met andere verpakkingen, zoals in de oranje container gebeurt, dan raakt de kunststofstroom steeds verder vervuild totdat je er alleen nog fleeces en bermpaaltjes van kunt maken. Dan ben je aan het downgraden. Voor de frisdrankflessen heb je dan nieuwe PET nodig. In ons systeem maken we van gebruikte flessen nieuwe flessen. Het afval wordt grondstof dat zijn kwaliteit en waarde behoudt
Lidl en Aldi hebben een ander systeem voor inname van statiegeld petflessen dan andere supermarkten. Uit een studie van CE Delft van eerder dit jaar blijkt zelfs dat ze door dit systeem een kleine winst maken op het inzamelen van hun eigen petflessen: 3 cent per fles.
Om de kosten te drukken, werkt Lidl bijvoorbeeld met een emballage-apparaat dat na inname de flessen meteen in elkaar drukt. Zo wordt voorkomen dat deze onnodig veel ruimte in het magazijn innemen. Ook is er zo geen sprake van transport van onnodig veel lucht.
De Plastic Soup Foundation heeft inmiddels boos gereageerd, vooral richting Coca Cola. Marga Hoek, directeur van De Groene Zaak, geeft ineen reactie aan dat het statiegeldsysteem wat haar betreft enkel ingeruild moet worden voor een systeem waarvan op voorhand vaststaat dat het een beter resultaat oplevert.
Bij afschaffing van statiegeld verwacht P+ dat het grootste deel van het kostbare PET-afval in afvalverbrandingsinstallaties verdwijnt. Waar we dan wel weer ‘duurzame’ elektriciteit en ‘duurzame’ warmte mee opwekken.
Dit bericht verscheen eerder bij Sargasso en haalde op 9 september 2014 Radio 1 (bij 13.25u).
Met het e-Driver Gezinspakket kunnen Volkswagen-rijders veiliger en duurzamer aan het verkeer deelnemen. Automobilisten die een nieuwe Volkswagen kopen ontvangen het e-Driver Gezinspakket van Volkswagen.
Met het Gezinspakket biedt e-Driver een uniek programma voor gezinnen. Met interactieve online trainingen, verkeerstesten, informatie en praktische tips leren deelnemers thuis achter de computer ongevallen voorkomen. Ook ontdekken zij dat eenvoudig bespaart kan worden op brandstofkosten. Een competitie tussen de gezinsleden maakt het programma naast educatief ook leuk om te doen.
e-Driver
e-Driver is het online trainings- en informatieplatform van de Verkeersveiligheid Groep Nederland. Met interactieve online trainingen en gerichte informatie helpt e-Driver schades te voorkomen en kosten te besparen. Vijf jaar na de lancering wordt duidelijk dat e-Driver een belangrijke bijdrage levert aan meer veiligheid en een beter milieu in Nederland. Als het gaat om ongevalpreventie en CO2 reductie, blijkt dat e-Driver als online tool, de meest effectieve én kosteneffectieve oplossing is. Bij bedrijven die gebruik maken van e-Driver, hebben 4000 minder ongevallen plaatsgevonden. Onderzoek van Het Nieuwe Rijden laat zien dat er met behulp van e-Driver ruim 80.000 ton CO2 werd gereduceerd.
Disclaimer: ik werk sinds 1 september 2014 voor e-Driver.
ANALYSE –Ben je op zoek naar een woord voor galgje in het Duits? Probeer “Kraftwerksstillegungsanzeigenliste”, dat is de lijst met (conventionele) elektriciteitscentrales waarvoor een sluitingsverzoek is ingediend. In juli stonden er 49 centrales op deze lijst met een totale productiecapaciteit van 7.900 megawatt.
Als je de critici van windenergie mag geloven zijn windturbines niet alleen vogelgehaktmolens, maar zijn ze ook niet volledig in staat om conventionele elektriciteitscentrales te vervangen. Deze blijven nodig als backup, voor als de wind niet waait.
Maar als je, zoals Duitsland doet, veel windturbines plaatst in combinatie met zonne-energie en biomassa dan vervang je op een gegeven moment blijkbaar toch volledige conventionele elektriciteitscentrales. Volgens de officiële lijstvanconventioneleelektriciteitscentraleswaareensluitingsverzoekvoorisingediend (fraai resultaat van verlengingen in het Duits!), zouden Duitse energiebedrijven 49 centrales willen sluiten met een totale capaciteit van 7,9 GW. De Bundesnetzagentur, die de verzoeken moet beoordelen om de betrouwbaarheid van het net te garanderen alvorens zijn goedkeuring te verlenen, heeft tot nu toe slechts 246 MW laten sluiten. Dat lijkt niet veel, maar Duitslandheeft al 10 kerncentrales volledig vervangen met hernieuwbare energie, met nog 9 te gaan tot 2020.
De nieuwe Kraftwerksstilllegungsanzeigenliste (afgekort totKWSALom op kleine schermpjes te passen) toont dat het aantal kolencentrales, gasturbines, oliegestookte elektriciteitscentrales en pompcentrales dat te weinig draait om winstgevend te blijven inmiddels ruwweg 7% van de conventionele capaciteit bedraagt. De conventionele capaciteit wordt op basis van de Kraftwerksliste (geen afkorting) geschat op 107 GW.
Natuurlijk worden niet al de centrales waar een sluitingsverzoek voor is ingediend gesloten. Ongeveer 4,5 GW van de centrales liggen in Zuid-Duitsland, waar de komende jaren knelpunten worden verwachten door het sluiten van kerncentrales. En natuurlijk heeft Duitsland, zoals ik herhaaldelijk stel, ongeveer de omvang van z’n piek elektriciteitsvraag (plus 10% veiligheidsmarge) nodig als afroepbaar vermogen.
Vorig jaar lag de piekvraag naar elektriciteit rond de 75 GW, een verlaging ten opzichte van de gebruikelijke piek van 80 GW, en de elektriciteitsvraag ligt dit jaar wederom lager. Misschien dat 75 GW het nieuwe startpunt zou moeten zijn voor berekening van het benodigd afroepbaar vermogen in plaats van 80 GW.
Met een veiligheidsmarge van 10% betekent dit dat Duitsland grofweg 82,5 GW afroepbaar vermogen nodig heeft voor de nabije toekomst. Maar afroepbaar betekent nog niet dat dit vermogen niet hernieuwbaar kan zijn en Duitsland heeft al grofweg 7,5 GW (de veiligheidsmarge) aan basislast vermogen in de vorm van waterkracht en biomassacentrales.
Het lijkt dus denkbaar dat Duitsland haar vloot conventionele centrales kan verkleinen van 107 GW naar ongeveer 75 GW. Duitsland zou dan geen 8 GW, maar 32 GW aan conventionele centrales sluiten. En
Craig Morris is Amerikaan van geboorte en woont sinds 1992 in Duitsland. In 2006 schreef hij het boek ‘Energy Switch’ en hij schrijft regelmatig over de Duitse energietransitie. Hij is editor van Renewables International, hoofdauteur vanEnergyTransition.deen directeur vanPetite Planèteen is te vinden op Twitter alsPPChef.
Begin dit jaar had ik me nog zo voorgenomen om er een berichtje aan te wijden, vandaag kom ik er achter dat de datum ongemerkt gepasseerd is: op 9 augustus 2004 publiceerd ik ’t eerste bericht op m’n blog. Toen nog niet bij WordPress, maar in de experimentele ruimte van XS4All. Het begin was puzzelen op de techniek, want ik was net zo blij dat ik m’n eigen website in html kon knutselen.
Van XS4All ben ik naar een zelf gehoste WordPress omgeving verhuisd, waarna ik nu een plekkie heb op krispijnbeek.nl/. Door die wijzigingen kan ik weinig zinnigs meer zeggen over historische statistieken. De statistieken die ik het langst heb meeverhuisd zijn die van Statcounter:
De statistieken van Statcounter laten duidelijk zien dat na een gestage opbouw in bezoekers (blauw) en pageviews (groen) er ook een aantal jaren een forse dip is geweest, onder andere doordat ik toen minder blogde. Sinds 2012 loopt het bezoekersaantal weer gestaag op en stijgt ook het aantal terugkerende bezoekers (bruin/geel). Of ik dit jaar over het record in pageviews van 2007 weet te breken betwijfel ik.
Populaire onderwerpen door de jaren heen
De afgelopen jaren sprongen een aantal onderwerpen er uit in bezoekersaantallen. Van de begin jaren kan ik het me niet meer herinneren, de top 10 van de afgelopen 3 jaar ziet er als volgt uit:
Populaire zoekonderwerpen zijn Meewind, Winddelen, Zon Zoekt dak en meterstanden bijhouden.
Toekomstige ontwikkelingen en plannen
De onderwerpen waar ik over schrijf zijn deels anders dan een aantal jaar geleden, toen ik veel meer over film schreef dan nu. Maar ja, met twee kleine meiden en een fulltime baan heb ik de puf niet om ook nog te vrijwilligen bij het IFFR. Dat komt wel weer een keer.
Echt grote plannen met die blog heb ik niet. in ieder geval zal blijven is de reeks over ons energieverbruik. Een onderwerp waar ik weer wat meer aandacht aan wil gaan besteden zijn Nederlandse bedrijven met leuke, duurzame producten, en dan met name mkb-bedrijven. Ook blijf ik de artikelen die ik voor Sargasso schrijf hier blijven doorplaatsen, net als de artikelen van Craig Morris die ik met zijn toestemming voor Sargasso vertaal. Tot slot kan je op korte termijn meer informatie verwachten over twee initiatieven waar ik bij betrokken ben: AiREAS Rijnmond en het Schiedams Energie Collectief.
Augustus is voorbij en halverwege de maand was al duidelijk dat het ons niet zou lukken om nog een maand de nul op de gasmeter vast te houden. Het is ons wel gelukt om met de combinatie zonnepanelen en winddelen iets meer elektriciteit op te wekken in augustus dan dat we verbruikt hebben. Ons waterverbruik ligt veel lager dan vorig jaar, want de tuin heeft voldoende water gekregen uit de lucht.
Elektriciteit
Elektriciteitsverbruik en wijze van opwekking per maand.
Ons elektriciteitsverbruik lag in augustus dit jaar veel hoger dan afgelopen maanden. Dat is goed te zien in de grafiek. Een goede verklaring hiervoor heb ik niet, of het moet zijn dat we in augustus meer thuis zijn geweest door de vakantie.
De grafiek heb ik wat aangepast zodat deze duidelijker is. De lijn geeft nu aan wat het totale elektriciteitsverbruik is. Wanneer het staafdiagram boven de lijn uitkomt hebben we meer elektriciteit opgewekt dan verbruikt. Als de lijn samenvalt met het staafdiagram zijn elektriciteitsproductie en elektriciteitsverbruik in evenwicht. Zoals te zien is zijn het in augustus wederom vooral de zonnepanelen geweest die het goed gedaan hebben, ondanks de bewolking. In augustus hebben ze 250 kWh opgewekt, wat ons ruim 50 Euro op de energierekening bespaart. Aan de opbrengst van onze winddelen is te zien dat ook de wind in augustus weer aantrok. Onze totale elektriciteitsopwekking bleef dan ook nagenoeg gelijk aan de elektriciteitsopwekking in juli.
Cumulatief elektriciteitsverbruik en energieopwekking 12-maanden doorlopend.
Ons 12-maands elektriciteitsverbruik (doorlopend cumulatief van 12 maanden) steeg met 3% door de stijging van ons elektriciteitsverbruik in augustus. Daarmee is de gestage daling van ons elektriciteitsverbruik sinds oktober 2013 ongedaan gemaakt.
In de grafiek rechts is te zien dat we ondanks de stijging nog steeds meer elektriciteit opwekken dan verbruiken. Al is het overschot met 20% gedaald tot 300 kWh. Nog steeds 3/5 van de verwachtte elektriciteitsopbrengst van een winddeel. Dat scheelt ons aanzienlijk op de energierekening, alleen al de zonnepanelen schelen ons ruim 450 Euro. De Winddelen besparen ons nog eens een kleine 80 Euro.
Voor 2014 verwacht ik enkel vaste kosten, de energiebelasting, SDE+ heffing en de btw daarover hoef te betalen, waar dan weer de teruggaaf energiebelasting vanaf gaat. Dat betekent dat het elektriciteitsdeel van onze rekening naar verwachting Euro 95 bedraagt (Euro 8 per maand). Dat is 10% van het gemiddelde voor een gezin van 4 personen, volgens het Nibud.
Gasverbruik / warmteverbruik
Warmtebehoefte per maand
Ons gasverbruik lag in augustus op 6 m3 aardgas. De resterende warmtebehoefte werd geleverd door onze zonneboiler. Zelf schat ik het gasverbruik voor warm water vooralsnog in op ongeveer 1 m3 aardgas per dag. Op maandbasis komen we daarmee uit op 30 m3 aardgas voor warm tapwater. Wellicht dat ik me er nog eens in ga verdiepen in om een betere schatting te maken (suggesties welkom), maar vooralsnog voldoet dit.
Dat maakt ook dat we de opbrengst van onze zonneboiler onderschatten, want deze levert ook in de winter warmte. Zodra we meer dan 30 m3 aardgas verbruiken valt dat bij de huidige berekeningsmethode niet terug te zien.
Ons warmteverbruik op jaarbasis ligt al een aantal maanden stabiel, wat komt doordat we niet hoeven te stoken
Warmtebehoefte op jaarbasis
voor ruimteverwarming. Ook is goed te zien in de grafiek links dat we na een forse piek in 2013 weer fors gezakt zijn in ons gasverbruik. We zitten nu weer op ons oude niveau. Volgens Mindergas gaan we rond de 700 m3 aardgas voor verwarming uitkomen. Dat zou mooi zijn, want ten opzichte van ruim 1.100 m3 van vorig jaar is dat een besparing van bijna 40%. Wat ons ongeveer 250 Euro op de energierekening scheelt. De zonneboiler levert ons op jaarbasis minimaal 90 Euro op. Al zal dat hoger liggen, omdat de zonneboiler ons ook scheelt in elektriciteitsverbruik van de wasmachine en vaatwasser. Beide zijn namelijk hotfill aangesloten.
Op basis van ons huidige verbruik verwacht ik dat we voor 2014 Euro 625 aan gas kwijt zijn (inclusief vastrecht en BTW), dat is 52 Euro per maand. Bijna de helft van het gasverbruik dat Nibud berekent voor een hoekwoning, al zitten in dat gemiddelde natuurlijk ook slechter geïsoleerde woningen.
Totaal energieverbruik
Voor gas en elektriciteit samen verwachten we in 2014 zo’n 60 Euro per maand kwijt te zijn. Een mooi succes als je bedenkt dat we vorig jaar nog op ongeveer 125 Euro zaten. Wat niet wegneemt dat we nog steeds een behoorlijk deel van ons aardgasverbruik moeten verduurzamen. Of liever nog: elektrificeren.
Waterverbruik
In augustus hebben we 8 m3 water verbruikt, dat is 20% minder dan vorig jaar. Op jaarbasis verbruiken we nu 117 m3 water. Dat is fors minder dan de 169 m3 water waar het Nibud mee rekent voor een gezin van 4 personen (al zijn onze kinderen nu natuurlijk nog wel klein).
ANALYSE –Bouwt Duitsland kolencentrales om haar kerncentrales te vervangen? En als Duitsland zijn CO2-doelstellingen wil halen, hebben deze kolencentrales dan toekomst? Begin juni is een studie gepubliceerd die deze onderwerpen onderzoekt en de uitkomsten zijn in lijn met een beoordeling van Deutsche Bank later die maand.
In een nieuwe studie van de Böll Foundation getiteldGerman Coal Conundrum(het Duitse kolen raadsel) heb ik samen met mijn collegas Arne Jungjohann en Thomas Gerke (die regelmatige lezers van Renewables International al kennen) onderzocht wat de rol is van kolencentrales in de Duitse energietransitie. We hebben een historisch perspectief gekozen, waarbij we hebben onderzocht waarom intelligente topmannen uit het bedrijfsleven het afgelopen decennium zoveel kolencentrales hebben gepland; onze aanname was dat het om slimme mensen gaat die hiervoor goede redenen gehad moeten hebben.
Vandaag de dag kennen we allemaal de uitkomsten, een dramatisch grote overcapaciteit ondanks de onverwachte sluiting van zo’n 8 GW aan kerncentrales in 2011. De energiebedrijven zelf geven inmiddels ook toe dat ze de situatie verkeerd hebben ingeschat. Het historisch perspectief is bedoeld om te begrijpen welke markt- en beleidsprikkels er voor zorgen dat zulke slimme mensen het verkeerde pad kiezen, zodat in de toekomst dergelijke misleidende signalen voorkomen kunnen worden. Het is niet de bedoeling om deze mensen af te kraken.
Wellicht belangrijker is dat onze studie concludeert dat Duitse bruinkool zich in een relatief veilige marktpositie bevind tijdens de uitfasering van kernenergie. Hier is de belangrijkste grafiek die dat uitbeeld:
Bron: Böll foundation
2003 was het jaar waarin de eerste kerncentrale werd gesloten als gevolg van de oorspronkelijke uitfasering van kernenergie uit 2002. 2013 is het laatste jaar waarvoor we volledige gegevens hebben en 2023 is het eerste jaar zonder kernenergie in Duitsland, omdat de laatste kerncentrale in 2022 gesloten wordt.
Wat we in de grafiek zien is dat het vooral hernieuwbare energiebronnen zullen zijn die kernenergie vervangen in termen van TWh (de hoeveelheid elektriciteit die geproduceerd wordt). Hernieuwbare energie zal een klein deel van de kolencentrales vervangen en gascentrales blijven uit de elektriciteitsmix geperst worden. Het is ook duidelijk dat de uitfasering van kolen pas begint na 2023.
We hebben in onze studie niet verder gekeken dan 2023, maar onze inschatting is in lijn met cijfers die Deutsche Bank (PDF) in juni heeft gepubliceerd. Volgens hun analisten wekt Duitsland 33% van zijn elektriciteit op met kolen (steen- en bruinkool) in 2035, vergeleken met grofweg 42% in onze analyse voor 2023 en verder. Alleen in een gas-vriendelijke beleidsscenario daalt het aandeel kolen naar 28%, waarbij aardgas het gat opvult.
De cijfers voor 2023 zijn onze beste inschatting en we hebben ervoor gekozen om de internationale elektriciteitshandel buiten beschouwing te laten, omdat internationale handel en aantal onzekerheden oplevert die Duitse beleidsmakers niet in de hand hebben. Het is voldoende om te zeggen dat een verdere stijging van de Duitse netto export van elektriciteit direct zal leiden tot een grotere vraag naar conventionele elektriciteit, en dat de EU het bevorderen van internationale elektriciteits handel tussen lidstaten als doel heeft.
Craig Morris is Amerikaan van geboorte en woont sinds 1992 in Duitsland. In 2006 schreef hij het boek ‘Energy Switch’ en hij schrijft regelmatig over de Duitse energietransitie. Hij is editor van Renewables International, hoofdauteur vanEnergyTransition.deen directeur vanPetite Planèteen is te vinden op Twitter alsPPChef.
Gisteren ben ik begonnen aan een nieuwe uitdaging bij Invitra, het bedrijf achter e-Driver. e-Driver is een mobiliteitsprogramma gericht op reductie van schadelast, brandstofkosten en CO2-uitstoot. Organisaties beschikken met e-Driver over mobiliteitstools om de veiligheidscultuur te optimaliseren. Met interactieve online trainingen neemt het risicobewustzijn van verkeersdeelnemers toe. Het programma biedt ook verschillende tools om processen te borgen die van belang zijn voor de verkeersveiligheid van een organisatie.
e-Driver is gebaseerd op (recente) wetenschappelijke inzichten over beïnvloeding en onbewuste gedragssturing. De afgelopen jaren heeft e-Driver mooie resultaten behaald met haar aanpak.
Mijn rol
Binnen e-Driver zal ik mij de komende maanden in eerste instantie bezig houden met het verwerken en analyseren van de grote hoeveelheid tank- en schadegegevens die maandelijks aangeleverd worden. Ook zal ik de sales afdeling ondersteunen bij de implementatie van e-Driver bij nieuwe klanten. Daarbij helpt het dat ik het systeem de afgelopen jaren zelf heb ingevoerd bij delen van Strukton (dus ik ken al wat succes- en faalfactoren). Verder zitten er nog een aantal leuke plannen in de pijpleiding bij e-Driver waar ik aan ga werken. Meer kan ik daar nu nog niet zo veel over vertellen.
Tijdsbesteding
De werkzaamheden voor e-Driver beslaan voorlopig nog geen volle werkweek. Wat betekent dat ik daarnaast voor andere klussen op het gebied van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen inzetbaar ben. Een eerste mogelijke klus, waar ik helaas ook nog niet zoveel over mag vertellen, heeft zich al aangediend. Als die doorgaat wordt ’t wat rustiger op m’n blog en en met mijn bijdragen aan Sargasso.
ACHTERGROND – De voorspelde negatieve gevolgen van de Duitse energietransitie op de industrie blijven uit.
Deze gastbijdrage betreft een vertaling van twee artikelen van Craig Morris door mij voor Sargasso.
Naar verwachting worden de nieuwe amendementen op de Duitse duurzame energiewet in augustus van kracht. Een van de doelen van deze wijzigingen is om een belangrijk – maar niet-bestaand – bijeffect van de Duitse energietransitie aan te pakken: industrie die het land uit wordt gejaagd. Nieuwe cijfers van Deutsche Bank tonen hoe erg de Duitse industrie ‘lijdt’.
Zoals iedereen weet is een van de belangrijkste doelstellingen van de Duitse energietransitie om de economie te ruïneren. Dat is althans het beeld dat ik krijg bij het lezen van internationale rapporten. Afgaande op de laatste data van Deutsche Bank (pdf) behaalt de energietransitie deze doelstelling echter niet.
‘Capaciteitsbenutting is momenteel hoog,’ schrijven de analisten van Deutsche Bank in hun rapport en ze voegen er aan toe dat ze verwachten dat de reële industriële productie in Duitsland in 2014 met 4% zal groeien. De export naar West-Europa stijgt, maar de wereldwijde groei blijft achter. Dat zorgt ervoor dat de inflatie laag blijft op 1,1% in de eerste helft van 2014, ondanks de ‘goede arbeidsmarktsituatie’.
Bron: Deutsche Bank
Vergeleken met andere landen in de Eurozone heeft Duitsland (op Ierland na) de hoogste verwachte economische groei, een lage inflatie en als enige begrotingsevenwicht (Luxemburg heeft dat ook, maar is niet weergegeven).
Energie wordt enkel genoemd in de context van inflatie: door de sterke euro en stabiele olieprijzen stijgen de energieprijzen niet. En hoewel de analisten het niet noemen, heb ik al eens beschreven hoe groothandelstarieven zijn gedaald en retailtarieven stabiel (het tarief dat de consument betaalt) zijn gebleven. Mogelijkerwijs gaan dit jaar ook deze tarieven dalen.
De analisten van Deutsche Bank richten zich meer op arbeid, omdat de invoer van een minimumloon logischerwijs een belangrijke factor vormt voor het bedrijfsleven. In ieder geval groter dan energie. Momenteel heeft Duitsland namelijk enkel loonafspraken per sector.
Bron: Deutsche Bank.
De rechter van deze twee grafieken toont hoe de industrie in het voorjaar van 2011 in eerste instantie behoorlijk negatief reageerde op het besluit tot uitfasering van kernenergie door Bondskanselier Merkel. De verwachtingen van de industrie vielen toen scherp terug. Aan het eind van 2012 werd duidelijk dat de Duitse energietransitie vooral lagere energieprijzen betekende voor de industrie en geen uitval van het elektriciteitsnetwerk. In de linker grafiek is te zien dat de werkelijke prestaties van de industrie stabiel bleven, ondanks de schommelende verwachtingen.
Het rapport is nog het somberst over de energietransitie in de volgende passage:
Moreover, in light of various government decisions (such as higher pensions) or high energy prices, some companies will probably show restraint when it comes to investment in Germany. As a result, employment growth in industry also looks hardly likely…. However, one needs to bear in mind that the number of employees in German industry currently is more than 7% higher than at its low point of spring 2010, and in a longer-term comparison is high overall.
Door de tegenvallende start van 2014 voor de machinebouw en chemie is de Duitse industrie afhankelijker geworden van de automotive-sector. De enige reden die wordt gegeven voor de tegenvallende start van de machinebouw is een lager handelsvolume met Rusland.
Aldel ontvluchtte Nederland vanwege de Duitse Energiewende
Speciaal voor de Nederlandse lezer vul ik onze non-serie over bedrijven die Duitsland ontvluchten vanwege de hoge elektriciteitsprijzen aan met het verhaal van Aldel. Een Nederlands bedrijf, net over de grens met Duitsland, dat meer elektriciteit wilde inkopen in Duitsland. Want als je gehoord hebt over de Duitse energietransitie die energie-intensieve industrie, zoals aluminium smelters, wegjaagt, raad ik je aan even goed te gaan zitten voor het originele citaat uit het persbericht:
De Provincie Groningen zelf zal zorgen voor de lening van € 7 miljoen, die nodig is om er voor te zorgen dat Aldel, haar aandeelhouders en de Nederlandse overheid een oplossing vinden op lange termijn, in de vorm van een directe verbinding van Aldel naar het Duitse elektriciteitsnet. Deze verbinding zal dienen als een belangrijke levensader voor Aldel; het zal concurrerende internationale energieprijzen in de toekomst veilig stellen.
Oftewel: de provincie Groningen, met een van Europa’s grootste gasvelden, leent Aldel 7 miljoen Euro zodat het bedrijf aangesloten kan worden op het Duitse elektriciteitsnetwerk. Deze verbinding noemen ze een ‘belangrijke levensader’, omdat het zorgt voor ‘internationaal concurrerende elektriciteitsprijzen’.
De Volkskrant meldde dat Aldel’s Duitse concurrenten 25% minder voor elektriciteit betalen. De roep om aansluiting op het Duitse elektriciteitsnetwerk toont dat het verschil niet komt door uitzonderingen voor de Duitse industrie, maar door verschil in werkelijke stroomprijzen.
De Volkskrant had het echter fout toen ze stelde dat de Duitse reactie op Fukushima aantoont waarom de elektriciteitsmarkt op Europees in plaats van op nationaal niveau moet worden gecoördineerd. Het elektriciteitsaanbod was namelijk nog veel groter – en de elektriciteitsprijs dus veel lager – geweest als Duitsland in 2011 niet acht kerncentrales had gesloten.
De oorzaak van de dalende elektriciteitsprijzen in Duitsland is vooral de enorme groei van zonne-energie. En dat was al jaren voor Fukushima aan de gang. Sommigen onder ons probeerden uit te leggen wat de resultaten daarvan zouden zijn, maar luisterde daar eigenlijk wel iemand naar?
Craig Morris is Amerikaan van geboorte en woont sinds 1992 in Duitsland. In 2006 schreef hij het boek ‘Energy Switch’ en hij schrijft regelmatig over de Duitse energietransitie. Hij is editor van Renewables International, hoofdauteur van EnergyTransition.de en directeur van Petite Planète en is te vinden op Twitter als PPChef.
