Tweede Kamer dringt wederom aan op voldoen aan vonnis Urgenda Klimaatzaak

Op 20 december wordt de uitspraak van de Hoge Raad in de Urgenda klimaatzaak verwacht. In aanloop daarnaartoe heeft de Tweede Kamer nogmaals bij het kabinet aangedrongen om zich in te spannen om het Urgenda-doel, 25% CO2 reductie in 2020 ten opzichte van 1990, te halen. Het parlement nam gisteren een reeks moties aan die hier op aandrongen.

NIEUWS –

Als gevolg van de rechterlijke uitspraak in de klimaatzaak van Urgenda tegen de staat moet Nederland in 2020 een CO2-reductie van 25% hebben bereikt ten opzichte van 1990. Het PBL presenteerde begin november berekeningen waaruit blijkt dat het kabinet dit doel waarschijnlijk niet gaat halen. Gelet op het eerdere advies van de procureur-generaal aan de Hoge Raad is de verwachting dat het vonnis in stand blijft. Het Kabinet presenteerde op 1 november extra maatregelen in reactie op het PBL rapport. De extra maatregelen bestaan uit een extra ronde in de SDE+, een verhoging van het subsidieplafond van de ISDE en een nieuwe regeling voor gemeenten om energiebesparing bij huiseigenaren te bereiken.

Ondanks deze maatregelen is de Tweede Kamer er niet gerust op dat het Urgenda-doel gehaald wordt. De Tweede Kamer nam verschillende moties aan, waaronder een motie van de Partij voor de Dieren die het Kabinet oproept de kans te minimaliseren dat de ondergrens van 25% CO2 reductie in 2020 gemist wordt. Tevens werd een  tweede motie van de Partij voor de Dieren waarin zij vraagt om het 40 puntenplan van Urgenda serieus te nemen werd aangenomen. Dat betekent dat het kabinet een schriftelijke reactie op de 40 voorgestelde maatregelen van Urgenda moet nemen. De GroenLinks motie waarin gevraagd wordt om een aanvullend maatregelenpakket voor 1 april werd ook aangenomen. Verder werd de motie van D66 en ChristenUnie aangenomen, waarin ze het kabinet oproepen om kort na de uitspraak van de Hoge Raad te inventariseren wat de resterende opgave is.

De wintermaanden bieden Rutte bij terugkomst van de klimaattop in Spanje volop ruimte om invulling te geven aan zijn uitspraak dat dit het groenste kabinet ooit is.

Dit bericht is geschreven voor en gepubliceerd op Sargasso.

Advies aan Hoge Raad: Urgenda vonnis in klimaatzaak kan in stand blijven

De uitspraak van het gerechtshof Den Haag dat de Nederlandse Staat de uitstoot van broeikasgassen vóór het einde van 2020 met tenminste 25 procent moet verminderen ten opzichte van 1990, kan in stand blijven. Dat adviseren plv. procureur-generaal Langemeijer en advocaat-generaal Wissink de Hoge Raad in hun conclusie van vandaag.

Ook zijn de plv. procureur-generaal Langemeijer en advocaat-generaal Wissink het niet eens met het standpunt van de Staat dat het klimaatbeleid typisch een vraagstuk is, waarover beter door de politiek (de wetgever) dan door de burgerlijke rechter kan worden beslist. Het onderwerp heeft dan wel de aandacht van de politiek, toch onderschrijven Langemeijer en Wissink het uitgangspunt van het hof dat de rechter kan bepalen hoe ver de mensenrechtelijke verplichtingen van de Staat reiken. De rechter moet rechtsbescherming bieden, ook in zaken tegen de overheid, en moet daarbij rechtstreeks werkende bepalingen van verdragen waarbij Nederland partij is, toepassen. In het advies aan de Hoge Raad staat dat de beleidsvrijheid van de overheid

overheden niet bevrijdt van hun verplichting “to act in good time, in an appropriate and, above all, consistent manner” (zie alinea 2.64 hiervoor). De klachten berusten op een onjuiste rechtsopvatting, voor zover zij inhouden dat de margin of appreciation-doctrine een (indringende) toetsing door de rechter van het tijdstip en het tempo van de reductiemaatregelen verhindert

Marjan Minnesma, directeur van Urgenda, reageert via Twitter:

Dankbaar en ontroerd. Uitspraak Hoge Raad: 20 december 🙏🏻

De conclusie van de procureur-generaal is een onafhankelijk advies aan de Hoge Raad, die vrij is dat advies al dan niet te volgen. De definitieve uitspraak van de Hoge Raad volgt op 20 december 2019.

Dit bericht is op 13 september 2019 gepubliceerd op Sargasso.

De erfenis van Rutte 2: het Urgenda vonnis

Afgelopen vrijdag kwam PBL met een nieuwe prognoses voor de CO2 emissie in 2020. 2020 is een belangrijk jaar, omdat de staat onder Rutte 2 in 2015 in de klimaatzaak, die Urgenda had aangespannen, door de rechtbank op de vingers werd getikt over haar klimaatbeleid. De rechtbank sprak uit dat de CO2 emissie in 2020 ten minste 25% lager moet liggen dan in 1990. Dit vonnis werd in 2018 in hoger beroep bevestigd. De staat is inmiddels in cassatie tegen de uitspraak. Dat neemt niet weg dat het vonnis uitgevoerd moet worden en dat Rutte III het doel niet gaat halen volgens PBL.

Benodigde CO2 reductie

In november berekende ik dat de staat zo’n 17 megaton extra CO2 zou moeten reduceren om te voldoen aan de uitspraak in de klimaatzaak. De NOS meldde vorige week al er waarschijnlijk 9 megaton extra CO2 reductie nodig is. Wat dan wel weer prettig was geweest voor Kabinet Rutte 3 na de tegenvaller van 1,2 megaton uit de chemische industrie van vorig jaar.

Uit de cijfers van PBL komt naar voren dat ik aan de bovenkant van de bandbreedte zat met mijn 17 megaton. PBL stelt dat de CO2 reductie 9 megaton CO2 equivalenten boven het doel uitkomt, met een bandbreedte tussen de 2 en 17 megaton. Inmiddels is ook duidelijk dat PBL en CPB voor de provinciale staten verkiezingen met de doorrekening van het concept klimaatakkoord komen.

Het wordt interessant om te zien hoe de coalitie de pijn gaat verdelen tussen burgers en bedrijfsleven. VVD, CDA, ChristenUnie en D66 roepen ten slotte ieder dat de omslag betaalbaar moet zijn en blijven voor de burger. Ook al is dat niet altijd terug te vinden in hun stemgedrag de afgelopen jaren. Het kabinet heeft al aangegeven pas na de verkiezingen met aanvullende maatregelen te komen voor het halen van de doelstelling van de klimaatzaak.

Stemgedrag over wetsvoorstellen en amendementen energiebelasting en opslag duurzame energie per politieke partij. Bron: Tweede Kamer.

Benodigde maatregelen

De NOS noemt drie maatregelen waar aan gedacht zou worden. Op de eerste plaats de sluiting van twee kolencentrales (of de versnelde ombouw naar biomassacentrales, waarmee ze Pulp Fiction CO2 neutraal zijn), wat volgens de NOS een CO2 reductie oplevert  van 4 megaton. Het gaat dan waarschijnlijk om de Amercentrale in Tilburg en de Hemwegcentrale in Amsterdam. Sluiting van de Amercentrale levert een forse uitdaging op in Tilburg, aangezien de Amercentrale daar gebruikt wordt voor het warmtenet. Ingewijden geven tegen Sargasso aan dat meer tijd nodig is om alternatieve duurzame warmtebronnen te ontwikkelen. Een sneller alternatief is een leiding naar de afvalverbranding in Moerdijk, die past alleen niet zo goed in een circulaire economie en over de duurzaamheid van afvalverwerking valt te twisten. Sluiting van de Hemwegcentrale levert minder problemen op.

De tweede maatregel die de NOS noemt is het verlagen van de maximum snelheid van 130 naar 100, dat is goed voor 1 megaton. Dat is 0,6 megaton minder dan ik had ingeschat. Bij elkaar zijn deze maatregelen goed voor 5 megaton, resteert een gat van 4 megaton. De derde optie die de NOS noemt om dat gat te vullen is het verder verhogen van de energierekening voor burgers en/of bedrijven. Het verhogen van de tarieven kan  extra energiebesparende of CO2 reducerende maatregelen bij burgers of het bedrijfsleven uitlokken. Alhoewel het bij burgers ook tot grote problemen kan leiden. Zeker in bestaande woningen en in huurhuizen zijn maatregelen niet zomaar te nemen. In huurhuizen zijn huurders afhankelijk van de verhuurder. Bij koopwoningen zorgt een stijgende energierekening zonder flankerend inkomensbeleid voor toenemende problemen met betrekking tot betaalbaarheid en financierbaarheid van maatregelen.

Een alternatief is vaart maken met de invoer van een bodemprijs voor CO2 (ook voor de industrie). Dat kan ook tot extra CO2 reductieplannen van de industrie leiden, zeker als dat gecombineerd wordt met flankerend beleid om het nemen van maatregelen te stimuleren. Al vraag ik me af hoeveel CO2 reductie dat in 2 jaar nog op kan leveren. Net als dat het praktisch onhaalbaar is om via een extra stimulans meer hernieuwbare energie te realiseren voor 2020.

Conclusie

Voor zover ik kan vinden zijn er in het coalitieakkoord geen afspraken gemaakt over het verdelen van de opgave die voortvloeit uit de klimaatzaak over bedrijven en burgers. Dat maakt het extra interessant om te volgen waar het kabinet deze lasten gaat neerleggen. Gaat de energiebelasting voor burgers nog verder omhoog? Of krijgt de burger dit keer enkel de rekening gepresenteerd in de vorm van verlaging van de maximum snelheid naar 100 kilometer per uur? En als de twee kolencentrales dicht gaan, wordt de resterende opgave dan bij het bedrijfsleven gelegd? Of pakt het Kabinet een eigen rol, bijvoorbeeld door CO2 reductie in de eigen organisatie?

De belangrijkste vraag blijft of extra beleid binnen 2 jaar resulteert in een emissiereductie van 9 megaton. Waarschijnlijker is dat het treuzelen en dralen met het nemen van aanvullende maatregelen door de Kabinetten Rutte 2 en Rutte 3 ervoor zorgt dat het Urgenda vonnis niet meer haalbaar is.

Uitspraak in hoger beroep Klimaatzaak

De rechtbank in Den Haag heeft vandaag besloten dat de Staat meer moet doen om de uitstoot van broeikasgassen in Nederland te verminderen. De Staat moet ervoor zorgen dat de uitstoot in Nederland in 2020 ten minste 25% lager is dan in 1990. De stichting Urgenda had de rechtbank om een uitspraak verzocht.

Op basis van het huidige beleid van de Staat zal Nederland in 2020 een vermindering van ten hoogste 17% bereiken. Dat is volgens de rechtbank onder de norm van 25 tot 40% die in de klimaatwetenschap en het internationale klimaatbeleid noodzakelijk wordt geacht voor de geïndustrialiseerde landen.

Volgens de rechtbank moet de Staat meer doen om het dreigende gevaar veroorzaakt door de klimaatverandering te keren. Daarbij wijst de rechtbank ook op de zorgplicht van de Staat voor de bescherming en verbetering van het leefmilieu. De kosten van de door de rechtbank bevolen maatregelen zijn niet onaanvaardbaar hoog. De Staat kan zich niet verschuilen achter het argument dat de oplossing van het wereldwijde klimaatprobleem niet alleen afhangt van Nederlandse inspanningen. Elke vermindering van uitstoot draagt namelijk bij aan het voorkomen van een gevaarlijke klimaatverandering. Nederland zou als geïndustrialiseerd land hierin voorop moeten lopen. Volgens de NOS verwierp het hof zo goed als alle argumenten die de landsadvocaat had aangevoerd.

In tegenstelling tot sommige juristen is de rechtbank van mening dat zij met deze uitspraak zich niet het terrein van de politiek begeeft. De rechtbank moet rechtsbescherming bieden, ook in zaken tegen de overheid. Tegelijkertijd moet de rechtbank de vrije beleidsruimte van de overheid respecteren. Daarom past de rechter terughoudendheid. Dat is een reden om het bevel te beperken tot 25%, de ondergrens van de norm van 25 tot 40%. De rechtbank doet ook geen uitspraak over welke maatregelen de overheid zou moeten nemen om te voldoen aan de uitspraak.

Update 9 oktober 2018 15.15u:

Huidig pad emissie broeikasgas en mogelijke maatregelen

emissie-ontwikkeling-nederland
Ontwikkeling van de CO2 emissies in Nederland en doelen uit klimaatzaak en IPCC rapport 1,5 graden. Bron: Datagraver.

De grafiek hierboven laat zien wat de bereikte daling in broeikasgasemissies ten opzichte van 1990 is, wat de eis uit de Klimaatzaak is en welke doelstelling volgt uit het recente rapport van IPCC over wat er nodig is om de klimaatverandering te beperken tot 1,5 graden Celsius. Zoals te zien is, betekent de uitspraak van het hof in hoger beroep een behoorlijke opgave voor de komende 2 jaar. In 1990 stootte Nederland 220 megaton CO2-equivalenten uit. In 2017 werd 193 megaton CO2 equivalenten uitgestoten. Zonder aanvullend beleid wordt gerekend op 17% CO2-reductie, dat is 183 megaton. De Urgenda Klimaatzaak vereist dat dit daalt tot 166 megaton. Dat betekent dat de emissie nog met 17 megaton extra omlaag moet.

De doorrekening van de verkiezingsprogramma’s door het PBL en het CPB geeft geen uitsluitsel over hoe dit bereikt kan worden. Ik kijk daarom terug naar de oudere Quick scan mogelijke aanvullende maatregelen emissiereductie 2020 ten behoeve van Urgenda Klimaatzaak van het PBL en ECN (Energie Centrum Nederland) uit september 2015. Dit heeft zijn beperkingen, omdat toen werd gesteld dat het maximale reductiepotentieel 16 megaton was, maar dat dit 3 megaton minder zou zijn bij uitstel met een jaar. Inmiddels heeft de staat het nemen van maatregelen met 3 jaar uitgesteld. Daardoor is het reductiepotentieel waarschijnlijk niet groter geworden. Het is daarbij goed te bedenken dat het hoger beroep dat de Staat in heeft gesteld geen opschortende voorwaarde kreeg van de rechter.

Maatregelen uit de categorie ‘snel en tegen lage kosten’:

  • Verlagen van de maximum snelheid op snelwegen. In 2015 was nog sprake van 120 km/uur naar 100 km/uur en 100 km/uur terug naar 80 km/uur. De bijbehorende CO2-reductie was 1,2 megaton. Inmiddels kan de snelheid terug van 130 km/uur naar 100 km/uur. Daarmee is de te behalen CO2-reductie ten minste 0,2 megaton groter.
  • Invoering kilometerheffing. Potentieel 1,2 tot 1,8 megaton CO2-reductie.

Maatregelen uit de categorie ‘snel en tegen matige kosten’:

  • Emissiebeperkende maatregelen bij kolencentrales (biomassameestook, CCS, inzet gas in plaats van kolen). Potentieel 4,7– 8,5 megaton CO2.
  • Verhoging van de energiebelasting industrie. Dit levert 0,5 tot 0,8 megaton CO2-reductie op. Door de korte tijd die nog resteert tot 2020 is dit potentieel waarschijnlijk lager, want investeringen in de industrie vergen tijd om voor te bereiden en door te voeren.
  • Tender voor energiebesparing industrie. Dit kan 0,7 tot 1,4 megaton CO2 reductie opleveren. De vraag is of dit potentieel nog volledig realiseerbaar is binnen 2 jaar, omdat de tenderregeling nog niet ontwikkeld is.
  • Aanscherping van de bestaande vrijwillige afspraken betreffende energie-efficiëntie tussen overheid en ETS-industrie (MEE convenant). Potentie 1 megaton. De vraag is of het op deze korte termijn nog lukt om de afspraken aan te scherpen en de industrie ook daadwerkelijk tot extra maatregelen te bewegen.
  • Isolatie, proces- en distributieoptimalisaties, opwekking (zoals stoom) en elektromotoren en WKK omschakelen naar Bio-WKK, prijsprikkel
  • Energieverbruik door bonus-malus (6€/GJ) in combinatie met WKK-omschakeling en het regelen van een Biomasssamarkt). Potentieel 2,4 megaton CO2.
  • Maatregelen gericht op huishoudens, zoals een verplichting tot isolatie of vergroening van de installaties (bv. het verplichten van de warmtepomp bij bestaande bouw) vallen net als het inzetten op meer duurzame energie in de categorie langere termijn maatregelen. PBL en ECN verwachtten daar in 2015 geen snelle effecten van.

Dit bericht is geschreven voor en gepubliceerd op Sargasso.

Kabinet tekent hoger beroep aan in Klimaatzaak

Staatssecretaris Mansveld heeft vorige week in een brief aan de Tweede Kamer laten weten dat het Kabinet in beroep gaat tegen de uitspraak van de rechter in de Klimaatzaak. De staat voert het vonnis wel uit en onderzoekt welke maatregelen hiervoor genomen moeten worden.

Als argumenten voor een hoger beroep voert het Kabinet zekerheid en eenheid in de rechtsvorming aan. Verder stelt het Kabinet:

In de uitspraak heeft de rechter voor het eerst overwogen dat de zorgplicht van de overheid een bepaalde minimale reductie van broeikasgassen in 2020 vereist. Het kabinet zet vraagtekens bij de omvang van de toetsing door de rechter van de aan de overheid toekomende beleidsruimte en de daarmee gepaard gaande afweging van uiteenlopende belangen. Aarzelingen zijn er ook over de wijze waarop de rechter daarbij het internationaal recht betrekt. Het gaat ondermeer om de vraag of internationale verdragen en afspraken, zoals het Kyoto Protocol, die zich niet rechtstreeks tot burgers richten en die open normen bevatten op deze wijze kunnen doorwerken in het Nederlands recht. Tevens wil het kabinet een oordeel van een hoger rechtscollege over de wijze van invulling van de zorgvuldigheidsnorm.

Hoger beroep hoeft niet slecht te zijn voor Urgenda. Het biedt Urgenda bv. de mogelijkheid om ook in beroep te gaan om niet ingewilligde eisen te laten heroverwegen in hoger beroep. Het is op moment van schrijven nog onduidelijk of Urgenda ook hoger beroep aantekent.

Open waanlink

Toevoeging 8 september: inmiddels wordt van verschillende kanten gepleit om niet in hoger beroep te gaan, maar in cassatie. Daarmee zou het Kabinet zich neerleggen bij de uitspraak dat er meer CO2 reductie nodig is en tegelijkertijd juridisch bezwaar kunnen aantekenen tegen de wijze waarop dit door Urgenda en haar mede-eisers geforceerd is.

Dit bericht is een bewerking van een eerder gepubliceerd als open waanlink op Sargasso.

Australische milieubeschermers bereiden klimaatzaak voor

De uitspraak in de zaak van Urgenda tegen de Nederlandse overheid over gebrek aan klimaatbeleid krijgt een vervolg in Australië. Advocaten van Environmental Justice Australia bereiden momenteel een soortgelijke civiele rechtszaak voor tegen de Australische overheid. Daarmee lijkt de Nederlandse uitspraak dus daadwerkelijk juridische kansen te bieden in Australië.

Een vonnis in lijn van de Nederlandse klimaatzaak kan een forse impact hebben op het Australische klimaatbeleid. Australië streeft naar 5% CO2-reductie in 2020 t.o.v. 1990, terwijl de Nederlandse rechter oordeelde dat ontwikkelde landen voor 2020 ten minste 20% CO2-reductie behoren te halen. Door het schrappen van de CO2 belasting en het verwateren van de duurzame energiedoelen in Australië zijn de CO2-emissies van de energiesector ook weer aan het stijgen.

Dit bericht verscheen eerder als open waanlink op Sargasso.

Wat betekent de uitspraak in de klimaatzaak voor Australië?

Ook in Australië, waar de regering Abbott bepaald niet milieuvriendelijk opereert, wordt met belangstelling naar de uitkomsten in de rechtszaak tussen Urgenda en de Nederlandse staat gekeken. Hoewel het rechtssysteem op een aantal belangrijke punten afwijkt denkt , Research Associate bij het Centre for Resources, Energy and Environmental Law van de Universiteit van Melbourne, dat de uitspraak nieuwe aanknopingspunten biedt.

ELDERS – The Netherlands has much broader laws than Australia around “standing”, which determines which people or groups have the right to sue over a particular issue. The Dutch standing laws explicitly recognise the right of environmental groups to bring an action to protect “the general rights of other persons”.

(…)

There has also been a reluctance by the Australian courts to find a causal nexus between climate change and the greenhouse gas emissions of individuals and organisations. The view that the role of the common law is to protect private rights and cannot be invoked to protect public rights or the environment has held sway.

Having said that, in Australia there have been no climate change actions based solely on tort to date, and therefore the laws have not been tested. If a group satisfies the standing test, then it may be able to meet the requirements of a tort action, in particular to prove a sufficient causal link between Australia’s greenhouse gas emissions and the harm caused to its people (present and future).

Australië heeft als doel voor 2020 5% reductie t.o.v. 1990. Terwijl de Nederlandse rechter in haar uitspraak reductie met minder dan 25% als onrechtmatige daad naar Urgenda beschouwt. Wanneer de Australische rechter dat zou volgen betekent dat een forse tegenslag voor de kolenambities van Australië en voor de (bruin)koolcentrales in Australië. De uitspraak biedt volgens Lake ook aanknopingspunten voor internationale juridische procedures tegen Australië, bijvoorbeeld door bewoners van eilandengroepen die onder dreigen te lopen door de stijgende zeespiegel.Bovendien zou het slagen van een dergelijke rechtszaak in Australië een grote steun zijn voor het door de VVD zo gewenste internationale draagvlak voor klimaatbeleid. Australië heeft de hoogste CO2 uitstoot per hoofd van de bevolking en staat in absolute omvang van de CO2 op de 18e plaats (beide schatting 2013, bron Wikipedia op basis van EDGAR).

Open waanlink