Op woensdag 8 juni organiseerde Energiek Schiedam een Energie Cafe waar ThermIQ uitleg gaf over infraroodverwarming. Tijdens dit Energie Café mocht ik vertellen over mijn praktijkervaring met infraroodverwarming. Daarbij heb ik laten zien dat ons gasverbruik gedaald in 12 jaar gedaald is van 17.714 kWh per jaar (1.800 m3) naar 1.309 kWh per jaar (zo’n 130m3) en dat we de aanvraag voor het verwijderen van de gasaansluiting inmiddels de deur uit hebben gedaan. Tegelijkertijd is ons elektriciteitsgebruik gestegen van 5.888 kWh per jaar naar 6.740 kWh.
Ook heb ik laten zien dat onze energierekening bij de huidige tarieven (2022) in een standaardjaar gedaald is naar ongeveer 0 Euro, terwijl deze zonder maatregelen opgelopen zou zijn tot dik 5.000 Euro bij de huidige prijsniveaus. Hoe we dat bereikt hebben? Door 12 jaar lang maatregelen te nemen die in vier categorieën uiteen vallen: NegaWatts scoren (energie besparen), stappen naar aardgasvrij verwarmen, stappen naar aardgasvrij warm water en zelf energie produceren. Vandaag aandacht voor de 3e etappe: aardgasvrij warm water.
Bij alle vier de etappes geldt: verduurzamen van je woning vergt keuzes maken. Bijvoorbeeld tussen een nieuwe keuken of een zonneboiler, of tussen een verre vakantie en beter geïsoleerde ramen. Is dat makkelijk? Nee. Heeft iedereen die luxe positie? Nee. Wij hadden dat de afgelopen 12 jaar ook niet, maar hebben bewuste keuzes gemaakt bij onderhoud en investeringen in ons huis. Waarbij we ook al jaren ongemak voor lief nemen, bv. een keuken die al 12 jaar aan vervanging toe is en die al jaren slechts 3 werkende pitten heeft. Repareren of vervangen? Pas als de hele keuken aan de beurt is.
Voor wie zich na het lezen van onderstaand artikel afvraagt wat de terugverdientijd is van individuele maatregelen: die vraag beantwoord ik zodra u mij antwoord kunt geven op de vraag wat de terugverdientijd is van uw vliegvakantie, nieuwe keuken of nieuwe mobiele telefoon. Investeren in verduurzaming van de eigen woning is voor mij net zo normaal als het periodiek vervangen van de keuken of badkamer.
Start situatie
We wonen in een rijtjeshuis van 119 m2 met bouwjaar 1991 dat oorspronkelijk energielabel C had (Rc waardes van de muren 2,5). In de periode 2011-2018 hebben gemiddeld 800 m3 aardgas per jaar voor verwarming en warm water gebruikt (omgerekend zo’n 7.800 kWh aan aardgas, waarvan 6.300 kWh voor verwarming), en rond de 3.300 kWh elektriciteit. Sinds we in ons huis wonen hebben we al verschillende stappen genomen om energie te besparen, aardgasvrij te verwarmen, aardgasvrij aan warm water te komen en energie te produceren. Vandaag gaat het over de stappen naar aardgasvrij warm water. Warm water werd in 2010 geleverd door onze vr-ketel.
Zonneboiler
De eerste stap die we hebben gezet is het installeren van een zonneboiler. Daarbij hebben we gekozen voor heatpipes in plaats van een vlakke plaat collector, omdat deze het beter doet in het voorjaar en najaar dan een vlakke plaat collector. In de zomer levert de zonneboiler minder warmte dan een vlakke plaat collector. De heatpipes leveren ’s zomers nagenoeg alle warmte die we nodig hebben, dus in de praktijk valt dat probleem nogal mee.
Energiegebruik voor warm water per jaar.
In bovenstaande grafiek is te zien dat ons energiegebruik voor warm water constant is. Dat is een aanname op basis van 20% van het gasverbruik voor een label C woning in 2012. Op basis daarvan schat ik ons gasverbruik voor verwarming en warm water in. Per maand gaat het om 223 kWH. In de periode 2019 t/m 2021 hebben we gas enkel gebruikt voor warm water. Gemiddeld heeft onze zonneboiler jaarlijks ongeveer 1.200 kWh aan warm water opgeleverd. Dat is 45% van ons warme water.
Hybride warmtepomp
Eind vorig jaar hebben we na lang twijfelen de knoop doorgehakt en gekozen voor een HeatCycle van De Warmte. Dit is een hybride warmtepomp die gebruik maakt van de warmte uit afvalwater als bron. De bedoeling is dat deze warmtepomp vooral vanaf de herfst tot en met de lente warm water levert. De maanden waarin onze zonneboiler onvoldoende warmte levert om ons water warm te houden.
De installatie van de warmtepomp kostte meer tijd dan verwacht. Op zich niet vreemd aangezien we een van de eerste 50 klanten zijn. De warmtepomp werkt wel zoals verwacht. Een nadeel is dat de warmtepomp, ondanks dat het een water-water warmtepomp, toch vrij veel lawaai maakt. Zeker als hij hogere temperaturen levert (> 45 graden Celsius) neemt het lawaai toe tot 51-52 dB. De Warmte spreekt zelf van een maximum geluidsniveau van 54,6 dB. Een aparte technische ruimte is dus aan te raden. Bij ons staat de warmtepomp op zolder met een open verbinding naar het trappenhuis. Klusje erbij dus. Hoewel we voor nu gekozen hebben voor een oplossing waarbij de warmtepomp tussen half 10 ’s avonds en 7 uur ’s ochtends niet aan mag.
Elektriciteitsverbruik (licht) en warmteproductie (geel/oranje) in kilowattuur per maand.
Tot nu toe heeft de warmtepomp 181 kilowatuur gebruikt en 511 kilowattuur warmte geproduceerd. Daarmee heeft de warmtepomp een gemiddelde COP van 2,8.
Conclusie
Onze cv-ketel staat uit sinds de dag dat Poetin besloot Oekraïne opnieuw binnen te vallen. We hebben sindsdien geen enkele keer koud water gehad. De combinatie van warmtepomp en zonneboiler werkt dus naar behoren. We hebben er inmiddels voldoende vertrouwen in dat we de aanvraag voor verwijdering van onze gasaansluiting in hebben gediend bij Stedin.
Voor warm water in de keuken komt er waarschijnlijk nog wel een kleine doorstroomboiler of een kleine boiler. Het is namelijk zonde om dik 10 liter water weg te gooien voordat het kraanwater in de keuken warm is en het is ook zonde om 10 liter warm water ongebruikt af te laten koelen in de leidingen. Dat was het altijd al, maar zonder aardgas en met de wetenschap dat we het in de donkere maanden moeten hebben van onze restwarmte is dat belangrijker om aan te pakken.
Een ander belangrijk punt, zeker met de toenemende netcongestie problemen bij de netwerkbedrijven, is dat onze zonneboiler veel warmte levert bij een lage belasting van het elektriciteitsnet. Het is een optie die veel meer mensen m.i. zouden kunnen toepassen.
Op woensdag 8 juni organiseerde Energiek Schiedam een Energie Cafe waar ThermIQ uitleg gaf over infraroodverwarming. Tijdens dit Energie Café mocht ik vertellen over mijn praktijkervaring met infraroodverwarming. Daarbij heb ik laten zien dat ons gasverbruik gedaald in 12 jaar gedaald is van 17.714 kWh per jaar (1.800 m3) naar 1.309 kWh per jaar (zo’n 130m3) en dat we de aanvraag voor het verwijderen van de gasaansluiting inmiddels de deur uit hebben gedaan. Tegelijkertijd is ons elektriciteitsgebruik gestegen van 5.888 kWh per jaar naar 6.740 kWh.
Ook heb ik laten zien dat onze energierekening bij de huidige tarieven (2022) in een standaardjaar gedaald is naar ongeveer 0 Euro, terwijl deze zonder maatregelen opgelopen zou zijn tot dik 5.000 Euro bij de huidige prijsniveaus. Hoe we dat bereikt hebben? Door 12 jaar lang maatregelen te nemen die in vier categorieën uiteen vallen: NegaWatts scoren (energie besparen), stappen naar aardgasvrij verwarmen, stappen naar aardgasvrij warm water en zelf energie produceren. Vandaag aandacht voor de 2e etappe: aardgasvrij verwarmen.
Bij alle vier de etappes geldt: verduurzamen van je woning vergt keuzes maken. Bijvoorbeeld tussen een nieuwe keuken of een zonneboiler, of tussen een verre vakantie en beter geïsoleerde ramen. Is dat makkelijk? Nee. Heeft iedereen die luxe positie? Nee. Wij hadden dat de afgelopen 12 jaar ook niet, maar hebben bewuste keuzes gemaakt bij onderhoud en investeringen in ons huis. Waarbij we ook al jaren ongemak voor lief nemen, bv. een keuken die al 12 jaar aan vervanging toe is en die al jaren slechts 3 werkende pitten heeft. Repareren of vervangen? Pas als de hele keuken aan de beurt is.
Voor wie zich na het lezen van onderstaand artikel afvraagt wat de terugverdientijd is van individuele maatregelen: die vraag beantwoord ik zodra u mij antwoord kunt geven op de vraag wat de terugverdientijd is van uw vliegvakantie, nieuwe keuken of nieuwe mobiele telefoon. Investeren in verduurzaming van de eigen woning is voor mij net zo normaal als het periodiek vervangen van de keuken of badkamer.
Start situatie
We wonen in een rijtjeshuis van 119 m2 met bouwjaar 1991 dat oorspronkelijk energielabel C had (Rc waardes van de muren 2,5). We begonnen met een energiegebruik van een kleine 24.000 kWh per jaar aan aardgas en elektriciteit, waarvan 17.714 kWh aardgas (1.800 m3) en 5.888 kWh elektriciteit. In de periode 2011-2018 hebben gemiddeld 800 m3 aardgas per jaar voor verwarming en warm water gebruikt (omgerekend zo’n 7.800 kWh aan aardgas, waarvan 6.300 kWh voor verwarming), en rond de 3.300 kWh elektriciteit. Sinds we in ons huis wonen hebben we al verschillende stappen genomen om energie te besparen, aardgasvrij te verwarmen, aardgasvrij aan warm water te komen en energie te produceren. Vandaag gaat het over de stappen naar aardgasvrij verwarmen.
Stappen verwarmen
In 2010 bleek ons nieuwe huis een zolder te hebben die 22 graden warm was, terwijl de huiskamer niet warm te krijgen was. De boosdoener was de vr-ketel, die fors warmte lekte. Die hebben we in 2011 dan ook vervangen door een hr-ketel. Eind 2012 hebben we alle radiatoren voorzien van klokthermostaatknoppen, zodat we de verwarming per ruimte konden inregelen. Wat nooit echt een succes is geweest.
In 2014 hebben we de badkamer verbouwd, waarbij we het geklooi met de klokthermostaten om de badkamer warm te hebben als de kinderen in bad moesten beu waren. Daarom hebben we gekozen voor infraroodverwarming. Een manier van verwarmen waar we een jaar eerder kennis mee hadden gemaakt op een kraampje van ThermIQ tijdens de Brandersfeesten in Schiedam.
Eind 2018 was de vraag hoe we ons gasverbruik verder zouden verminderen. Daarbij hadden we grofweg twee opties, die in prijs ongeveer even duur waren. Ofwel een ronde isoleren a 20.000 Euro: 10.000 Euro investeren in een beter geïsoleerde schuifpui, 5.000 Euro voor nieuwe Veluxramen en 5.000 Euro voor het beter isoleren van de spouwmuren. Verwacht effect op ons energieverbruik: 20 tot 30% besparing op het gasverbruik voor verwarming (110 tot 180 m3 aardgas) en een huis waarvan de schil gereed is voor lage temperatuurverwarming, bv m.b.v. een warmtepomp. Of een kleine 10.000 Euro investeren in het installeren van infraroodverwarming in alle kamers in ons huis. Verwacht effect op ons energieverbruik voor verwarming: ten minste 30% besparing.
Aangezien ik wel van een experiment hou en de infraroodverwarming in onze badkamer sinds 2014 goed bevalt viel de keuze op de infraroodverwarming. Begin 2019 zijn de infraroodpanelen geïnstalleerd. Sindsdien verwarmen we ons huis met infraroodverwarming. In 2021 hadden we een paneel dat niet meer werkte. Deze is onder garantie vervangen, ook is er toen meteen een extra paneel geplaatst in de slaapkamer. Door het vele thuiswerken in verband met corona is dat namelijk ook onze tweede werkkamer geworden.
Mooi?
Een van de vaste discussiepunten is dat panelen aan het plafond niet mooi zijn. Nu ben ik zelf redelijk praktisch ingesteld, maar ik kan me niet onttrekken aan de indruk dat radiatoren aan de muur (of zo’n stofnest dat convectieput heet) ook niet echt een aanwinst voor je woning zijn. Bovendien nemen radiatoren aan de muur ook nog eens ruimte in, waar dus geen kast kan staan.
Gebruiksgemak & user interface
Het gebruiksgemak ten opzichte van de hr-ketel vind ik groot. We hadden een ouderwetse klokthermostaat, die we niet vanaf afstand konden regelen en die enkel reageerde op de temperatuur in de woonkamer (ondanks ons gepruts met klokthermostaten per radiator).
Nu zijn alle kamers voorzien van een eigen thermostaat. De infraroodpanelen worden aangestuurd via een app van BeNext op de telefoon, tablet of pc. Dat vergt eenmalig inregelen. Zo hebben we 3 basisprogramma’s: home, away en sleep. Per basisprogramma kun je een thermostaat instellen op een standaardtemperatuur of een weekprogramma programmeren. Dat laatste is vergelijkbaar met het instellen van een klokthermostaat voor een hr-ketel. Wij gebruiken vooral home en away gebruiken.
In het basisprogramma home heeft elke kamer per dag zijn eigen stooklijn en is geregeld wanneer welke panelen aangaan en op welk vermogen de panelen aangaan. De badkamer wordt bijvoorbeeld op andere tijden verwarmd dan de werkkamers of de woonkamer. In de woonkamer wordt ’s ochtends vooral de keuken verwarmd, terwijl we ’s avonds vooral de zithoek verwarmen.
In het basisprogramma Away zijn alle ruimtes ingesteld op een constante temperatuur van 10 graden celsius. Enkel voor vorstbeveiliging. Dit is het programma dat we aanzetten als we langere tijd weggaan en buiten het stookseizoen. In de app wordt ook de huidige temperatuur per ruimte weergegeven.
Behalve de kamertemperatuur hebben we ook de dimmers met BeNext voorgeprogrammeerd via regels en scenes. De panelen mogen in het basisprogramma home in de slaapkamers ’s nachts niet meer dan 20% aan, zodat je niet wakker wordt van de warmtestraling. Overdag staan ze niet harder dan 50% aan. ’s Avonds gaat het paneel in de zithoek harder aan uit comfortoverwegingen, terwijl het paneel in de keuken dan gedimd wordt naar 20%. Via de app kan de instelling per paneel ingesteld worden, zodat iedere huisgenoot zelf kan bepalen wat hij of zij prettig vind.
Om energie te besparen heb ik op een aantal momenten per dag een basisinstelling geprogrammeerd. In de woonkamer gaat de thermostaat bijvoorbeeld standaard om 21.30u, 0.00u en 1u terug naar 17 graden. Als we op een van die momenten toch nog niet naar bed zijn kunnen we de thermostaat handmatig hoger zetten. Om te voorkomen dat de kachel vervolgens de hele nacht aanblijft heb ik de latere tijdstippen geprogrammeerd.
Ingewikkeld? Valt wel mee. De webinterface van BeNext is eenvoudig en je kan ook je installateur toegang geven en haar of hem vragen om het voor je te programmeren.
Lessen infraroodverwarming
De afgelopen jaren heb ik al meerderekerengeschreven over onze ervaringen met infraroodverwarming. Neemt niet weg dat het goed is onze lessen van de afgelopen 3 jaar nog eens te delen.
De installatie was eenvoudig, een persoon had twee dagen werk voor het installeren van 9 panelen. Er is geen aanpassing van de stoppenkast nodig geweest. De infraroodpanelen zijn op de bestaande lichtpunten bijgekoppeld, terwijl ze los van de lampen werken. Vast heel simpel en logisch, maar de lessen in elektriciteitsschakelingen op de middelbare school zijn te ver weg gezakt voor mij om dat te snappen.
Ook fijn is dat het systeem modulair is. Daarmee kan je ervoor kiezen om het hele huis in een keer te doen, of kamer voor kamer. Het voordeel van dat laaste is dat je minder investeringskosten per keer hebt. De verwarming is per kamer of zelfs per deel van de kamer te regelen in temperatuur en intensiteit van de stralingswarmte. De bediening is eenvoudig via de app van BeNext, al zijn daar vast ook alternatieven voor.
De verwarming is stil. De eerste maanden hebben we echt moeten wennen aan het ontbreken van het geluid van de verwarmingsbuizen.
De warmte van de infraroodpanelen is comfortabel en de infraroodpanelen het huis goed warm te houden. Net als bij een hr-ketel heeft het systeem een halve graad temperatuurschommeling. In het eerste jaar leverde dat soms comfortklachten op bij daling van de temperatuur. Doordat ik de instellingen heb aangepast hebben we daar afgelopen winter geen last meer van gehad en het heeft gezorgd voor een lagere ruimtetemperatuur bij hoger comfort. Wat weer iets scheelt in het energiegebruik.
Infraroodverwarming is toepasbaar als hoofdverwarming gebleken in onze label C geïsoleerde woning en het is energiebesparend ten opzichte van een hr-ketel (41%). Wat niet raar is als je bedenkt dat onze hr-ketel de lucht bij het plafond op koude winterdagen tot 26 graden Celsius opstookte om het op leefniveau op 20 graden te krijgen. Met onze infraroodverwarming is het verschil tussen de temperatuur aan het plafond en de temperatuur op leefhoogte nog slechts 2 graden Celsius: 19 graden op leefhoogte tegen minder dan 21 graden bij het plafond op de koudste dagen van afgelopen winter. Voor de liefhebbers van comforttheorie: een forse horizontale gradiënt in de temperatuur voelt oncomfortabel, ook een winst van infraroodverwarming.
Bij ons heeft het geleid tot iets hogere verwarmingskosten in de eerste 3 jaar, maar dat is inclusief 2 jaar thuiswerken en thuisonderwijs. Daardoor hebben we een veel groter deel van het huis verwarmd dan in de jaren met aardgas. De hogere verwarmingskosten zijn te compenseren door energie op te wekken met zonnepanelen en winddelen. Waarover meer in de etappe energie produceren.
Onderzoeken en energiegebruik
De afgelopen jaren zijn er meerdere onderzoeken naar infraroodverwarming gedaan. Daaruit komt een besparing ten opzichte van verwarmen met aardgas van 30-60%. Zo is er vorig jaar een onderzoek gedaan door W/E Adviseurs in opdracht van de TKI Urban Energy en RVO naar energiegebruik en comfort van woningen die infrarood als hoofd verwarming hebben. Daar hebben we zelf ook aan meegedaan. Uitkomst van dat onderzoek was onder andere dat de woningen met infraroodverwarming gemiddeld 40 kilowattuur per vierkante meter per jaar verbruiken voor verwarming. Ter vergelijking: W/E Adviseurs geeft aan dat een gasgestookte woning gemiddeld 90 kilowattuur per vierkante meter verbruikt.
In de praktijk zit er een grote spreiding in energiegebruik, ook bij verder vergelijkbare woningen. Dat is bij infraroodverwarming niet anders dan bij een cv-ketel. Zo lang ons gasverbruik voor verwarming in de periode 2011-2018 gemiddeld op 53 kWh/m2 per jaar in een standaardjaar. Met de vr-ketel lag dat op 120 kWh/m2. Met infraroodverwarming zitten we in een standaardjaar op 32 kWh/m2 per jaar. In werkelijkheid zaten we het laatste stookseizoen (2021-222) op 27 kWh/m2. Die 5 kWh/m2 minder komt doordat de winter minder koud is geweest.
Energieverbruik in kWh per vierkante meter per jaar.
Naast het onderzoek van W/E adviseurs heeft Thuisbaas in 2020 ook onderzoek gedaan naar het energieverbruik van 14 klanten met infraroodverwarmingen. Dit waren voornamelijk appartementen. In het onderzoek van Thuisbaas kwam de energiebesparing uit op 55%. In Duitsland is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van infraroodverwarming door de Hochschule Konstanz – Technik, Wirtschaft und Gestaltung. Uit dit onderzoek komt een energieverbruik van 21 tot 47 kWh/m2 per jaar naar voren. Waarbij opgemerkt dat de woningen zuidelijker gelegen zijn dan Nederland.
Verwarmingskosten
De hoeveelheid energie die de verwarming gebruikt is een ding, een ander aandachtspunt zijn de kosten. Zeker met de fors gestegen energieprijzen van afgelopen jaar. Om een beeld te geven van de kosten heb ik de energiegebruiken van onze vr-ketel, hr-ketel en infraroodverwarming omgerekend naar de tarieven die wij dit jaar betalen. Te weten 20,5 Eurocent per kWh voor aardgas en 41 Eurocent per kWh voor elektriciteit.
Kosten voor verwarming bij tarieven 2022.
Zoals te zien is zouden onze stookkosten zonder maatregelen naar bijna 3.000 Euro zijn gestegen. De hr-ketel heeft dat ruim gehalveerd. Het vervangen van een oude inefficiënte ketel loont dus de moeite. Door over te gaan op infraroodverwarming zijn onze stookkosten gestegen. In verhouding met aardgas is elektriciteit dan ook duur in Nederland. Dat geldt nog steeds, ook voor de meest afnemers van groene stroom (waarover straks meer).
Mogelijke toepassingen infraroodverwarming
Op hoofdlijnen kan je infraroodverwarming op drie manieren toepassen: als alternatief voor je cv in ruimtes die je weinig gebruikt, als ondersteuning van de hoofdverwarming in leefruimtes en als hoofdverwarming.
Zelf zijn we begonnen met gebruik van infraroodverwarming in de badkamer, omdat we die ruimte weinig gebruikte. Voordeel: relatief laag verbruik en een snel behaaglijke ruimte. Bijkomend voordeel in de badkamer is dat infraroodverwarming oppervlakte verwarmd, waardoor er geen condensatie op de oppervlaktes plaats vindt. Daardoor hebben we minder last van schimmelvorming in de badkamer. Voorwaarde is en blijft natuurlijk wel dat je vochtige ruimtes voldoende ventileert.
Onze ervaringen met infraroodverwarming als hoofdverwarming heb ik hiervoor al uitgebreid beschreven. Je kan infraroodverwarming echter ook inzetten als ondersteuner van de hoofdverwarming. De CV levert dan de basistemperatuur, die makkelijk omlaag kan naar 17 of 18 graden, en het infraroodpaneel gebruik je op de plek waar meer comfort nodig is. Bv. boven de zithoek. De besparing die ik anekdotisch hoor bedraagt zo’n 20% op het gasverbruik. Op basis van onze ervaring met infraroodverwarming verwacht ik dat er per kuub gas 2 a 3 kWh elektriciteit nodig is. Dat betekent dat tegen iedere besparing van 10 kWh aan aardgas zo’n 2 a 3 kWh extra elektriciteit staat.
Infraroodverwarming kan ook gebruikt worden in winkels, fabrieken of magazijen waar het verwarmen van de volledige ruimte voorkomen kan worden door enkel de werkplek te verwarmen. Op zulke plekken wint lokale infraroodverwarming het appeltje eitje van het verwarmen van de lucht van de volledige ruimte. Ook in kantoren kan infraroodverwarming een aanvulling zijn om het comfort te verhogen voor een deel van de medewerkers die ook bij voldoen aan de richtlijnen gebrek aan comfort ervaart. En let wel, de norm voor luchtverwarming van kantoren gaat uit van 5-10% ontevreden gebruikers.
Heel andere toepassingen van infraroodverwarming zijn er ook, bv het gebruik van infraroodverwarming om lijm of verf te drogen als alternatief voor hete luchtovens. Of het in de bouw een alternatief kan zijn voor het heteluchtkanon om het vocht uit huizen te krijgen weet ik niet. Lijkt me wel een interessante casestudie, want ik kan me zomaar voorstellen dat het verwarmen van objecten effectiever is dan het verwarmen van de lucht.
Op woensdag 8 juni organiseerde Energiek Schiedam een Energie Cafe waar ThermIQ uitleg gaf over infraroodverwarming. Tijdens dit Energie Café mocht ik vertellen over mijn praktijkervaring met infraroodverwarming. Daarbij heb ik laten zien dat ons gasverbruik gedaald in 12 jaar gedaald is van 17.714 kWh per jaar (1.800 m3) naar 1.309 kWh per jaar (zo’n 130m3) en dat we de aanvraag voor het verwijderen van de gasaansluiting inmiddels de deur uit hebben gedaan. Tegelijkertijd is ons elektriciteitsgebruik gestegen van 5.888 kWh per jaar naar 6.740 kWh.
Ook heb ik laten zien dat onze energierekening bij de huidige tarieven (2022) in een standaardjaar gedaald is naar ongeveer 0 Euro, terwijl deze zonder maatregelen opgelopen zou zijn tot dik 5.000 Euro bij de huidige prijsniveaus. Hoe we dat bereikt hebben? Door 12 jaar lang maatregelen te nemen die in vier categorieën uiteen vallen: NegaWatts scoren (energie besparen), stappen naar aardgasvrij verwarmen, stappen naar aardgasvrij warm water en zelf energie produceren. Vandaag aandacht voor de 1e etappe: energie besparen.
Bij alle vier de etappes geldt: verduurzamen van je woning vergt keuzes maken. Bijvoorbeeld tussen een nieuwe keuken of een zonneboiler, of tussen een verre vakantie en beter geïsoleerde ramen. Is dat makkelijk? Nee. Heeft iedereen die luxe positie? Nee. Wij hadden dat de afgelopen 12 jaar ook niet, maar hebben bewuste keuzes gemaakt bij onderhoud en investeringen in ons huis. Waarbij we ook al jaren ongemak voor lief nemen, bv. een keuken die al 12 jaar aan vervanging toe is en die al jaren slechts 3 werkende pitten heeft. Repareren of vervangen? Pas als de hele keuken aan de beurt is.
Voor wie zich na het lezen van onderstaand artikel afvraagt wat de terugverdientijd is van individuele maatregelen: die vraag beantwoord ik zodra u mij antwoord kunt geven op de vraag wat de terugverdientijd is van uw vliegvakantie, nieuwe keuken of nieuwe mobiele telefoon. Investeren in verduurzaming van de eigen woning is voor mij net zo normaal als het periodiek vervangen van de keuken of badkamer.
Start situatie
We wonen in een rijtjeshuis van 119 m2 met bouwjaar 1991 dat oorspronkelijk energielabel C had (Rc waardes van de muren 2,5). We begonnen met een energiegebruik van een kleine 24.000 kWh per jaar aan aardgas en elektriciteit, waarvan 17.714 kWh aardgas (1.800 m3) en 5.888 kWh elektriciteit. In de periode 2011-2018 hebben gemiddeld 800 m3 aardgas per jaar voor verwarming en warm water gebruikt (omgerekend zo’n 7.800 kWh aan aardgas, waarvan 6.300 kWh voor verwarming), en rond de 3.300 kWh elektriciteit. Sinds we in ons huis wonen hebben we al verschillende stappen genomen om energie te besparen, aardgasvrij te verwarmen, aardgasvrij aan warm water te komen en energie te produceren. Vandaag gaat het over NegaWatts scoren, oftewel energie besparen.
Gedragsmaatregelen
Vaak vergeten, maar daarmee niet minder belangrijk: je gedrag aanpassen. Bijvoorbeeld een trui aan in plaats van de kachel hoger zetten. Een dekentje over je heen als het koud is op de bank. Lampen uit als je een kamer verlaat, te temperatuur in programmeren zodat deze een half uur voor je naar bed gaat omlaag gaat. Of op koude dagen eerder naar bed. Op zonnige dagen koken we ook met onze zonnekoker of gebruiken we de accu met zonnepaneel om de telefoons op te laden.
In de winter scheelt kouder of korter douchen ook. In de zomer maakt dat bij ons minder uit, omdat onze zonneboiler dan toch warmte levert. De was doen bij lagere temperaturen en de wasdroger zo min mogelijk gebruiken werkt ook. Net als ’s winters de kamerdeuren dichthouden en de gordijnen dicht doen. Een heel kleine maatregel die we sinds deze winter proberen is om de lamellen met de lage kant naar het raam toe dicht te doen. Op die manier valt de koude lucht van de ramen minder snel naar binnen.
Kleine maatregelen
Daarnaast hebben we veel kleine maatregelen getroffen, zoals het aanbrengen van radiatorfolie, het isoleren van de leidingen van de verwarming door het huis en het jaarlijks ontluchten van de radiatoren. Daarnaast hebben we een rondje kieren dichten en tochtstrips plaatsten gedaan. Ook hebben we in de keuken op een aantal koude plaatsen isolatiemateriaal achter de plint aangebracht.
We hebben verder twee infraroodverwarmingsdekens gekocht, waarmee we de ergste kou uit het bed kunnen jagen in de winter. Of waarmee je je zelf warm kunt houden als je een tijdje in een koude kamer wil zitten. Scheelt weer verwarmen van de hele kamer. De douche is voorzien van een waterbesparende douchekop, scheelt weer een beetje.
Alle gloeilampen en spaarlampen zijn vervangen door energiezuinige ledverlichting. De theepot is dubbelwandig en het koffiezetapparaat schakelt zichzelf na een half uur automatisch uit. De internetrouter en de wifi gaan ’s nachts automatisch uit. Tot slot hebben we een rondje sluipverbruikers opsnorren gedaan in huis. We hebben ons sluipverbruik daarmee teruggebracht tot ongeveer 26 kWh per maand (gemiddeld 4 Watt per uur).
Comfortverhogende maatregelen
In de categorie comfortverhogende maatregelen valt de installatie van thermostaatkranen bij het bad en de douche. In 2012 hebben we op alle radiatoren Danfoss klokthermostaatknoppen laten installeren. Het idee was dat we op die manier per ruimte de temperatuur zouden kunnen regelen. De thermostaatknoppen konden alleen lokaal geregeld worden. Dat was dus geen succes, meer geld uitgeven voor een slimmere versie was slimmer geweest.
Aan de voorzijde hebben we voor de zomer een zonnescherm geïnstalleerd op de begane grond en screens voor de slaapkamer. Dat spaart ons weer een airco met bijbehorend stroomverbruik uit.
Vervangingsinvesteringen
Veruit de meeste energiebesparing hebben we bereikt door bij vervangingsinvesteringen te kiezen voor energiezuinigere versies. Denk daarbij aan het vervangen van de koelkast, vaatwasser, wasmachine en wasdroger, maar ook het vervangen van de mechanische ventilatie door een energiezuinigere versie met gelijkstroommotor.
Ook hebben we inmiddels het badkamerraam, alle Velux dakramen en de schuifpui vervangen door HR++ versies. Enkel de ramen aan de straatzijde zijn nog gewoon dubbel glas. Die staan nog op de vervanglijst.
Ook hebben we behoorlijk wat effect gehad van de overschakeling van een vr-ketel naar een hr-ketel. Dit heeft ons in een standaardjaar zo’n 6.000 kWh (600 m3) aardgas voor verwarmen bespaart. De installatie van een zonneboiler heeft ons jaarlijks zo’n 1.300 kilowattuur (135 m3) aan aardgas bespaart. Het stroomverbruik van het pompje van de zonneboiler is verwaarloosbaar. De installatie van een hybride warmtepomp gaat ons naar verwachting wederom zo’n 1.300 kilowattuur aardgas besparen, waar zo’n 500 kilowattuur elektriciteit tegenover staat. Per saldo een besparing van 800 kilowattuur per jaar. Het effect van deze maatregelen komt uitgebreider aan bod bij de etappes aardgasvrij verwarmen, aardgasvrij warm water en energie produceren.
Het effect van de maatregelen
Om heel eerlijk te zijn: ik kan het effect van de meeste maatregelen die we genomen hebben niet terugvinden in ons energiegebruik. Samen zorgen ze wel voor een comfortabeler huis en de NegaWatts die ze samen opleveren zijn de meest milieuvriendelijke watts die er bestaan.
Een makkelijke stap die je bij aanvang van het stookseizoen kan nemen is het verlagen van de temperatuur van de verwarming. Dat bespaart gas en je kan testen hoe goed je isolatie is. Je kan je aanmelden bij Milieucentraal. Heb je Euro 1.000 aan vakantiegeld te besteden overweeg dan deze 7 tips om afscheid te nemen van de helft van je gasrekening. Bij de huidige energieprijzen verdien je dat snel genoeg terug.
Onze stappen om energie te besparen zijn verre van compleet. Volledigere overzichten vind je o.a. bij MilieuCentraal, verbeterjehuis (ook Milieucentraal) en het lokale energieloket van je gemeente. Je kan ook een energieadviseur inhuren, in veel gemeenten kan je ook laagdrempeliger een huisbezoek van een energiecoach aanvragen.
Met de gestegen gasprijzen neemt de belangstelling voor energiebesparen en voor andere verwarmen toe. Dat is ook te zien in de bezoekersaantallen die op mijn weblog komen op zoek naar verhalen over infraroodverwarming. Tijd dus om aandacht te geven aan recent gepubliceerd onderzoek van W/E Adviseurs in opdracht van de TKI Urban Energy en RVO over infraroodverwarming. Onze eigen ervaringen van de afgelopen 2 jaar bewaar ik voor een volgende keer
Disclaimer: we hebben zelf ook meegedaan aan het onderzoek.
Wat is infrarood verwarming?
Conventionele radiatoren verwarmen de lucht in de hele ruimte door middel van convectie. Infrarood panelen zetten elektriciteit om in infraroodstraling. Straling warmt niet de lucht op, maar het oppervlak van de objecten en personen die geraakt worden door de straling.
Tussen twee objecten vindt altijd uitwisseling van straling plaats. Opgewarmde voorwerpen houden de warmte langer vast dan dat lucht warmte vasthoudt, waardoor de voorwerpen de warmte ook weer afgeven aan andere objecten. Een object dat warmer is geeft deze energie af in de vorm van straling aan het andere object. Het menselijk lichaam kan deze straling via de huid waarnemen als warmte. Hoe goed een object warmte als stralingswarmte afgeeft is gedefinieerd als het stralingsvermogen. Het stralingsvermogen hangt af van de oppervlakte, temperatuur en de emissie van zowel het uitstralende als het bestraalde object.
De temperatuur van het warmte emitterend oppervlak speelt een cruciale rol bij infrarood verwarming. Hoe hoger de oppervlaktetemperatuur, des te hoger het stralingsvermogen. Bij een lagere oppervlaktetemperatuur kan de infraroodverwarming wel hetzelfde stralingsvermogen afgeven indien het warmteafgevende oppervlak dan verhoudingsgewijs groter is.
Infraroodverwarming heeft een aantal voordelen ten opzichte van convectieverwarming. Doordat infrarood verwarming niet voor luchtcirculatie zorgt, wordt tocht door de aantrek van koude lucht voorkomen en is er minder circulatie van stof en pollen. Het verwarmen van lucht kan deze uitdrogen en zorgen voor condensvorming.
Vanuit de leveranciers van IR-panelen worden de volgende voor- en nadelen aangedragen:
Voordelen van IR-verwarming
Geringe aanschaf kosten
Lange levensduur
Neemt weinig ruimte in beslag
Eenvoudige installatie
Nagenoeg geen onderhoud
Snelle responstijd
Minder systeemverliezen
Minder warmteverlies door buitenluchttoetreding door lagere luchttemperatuur
Voorkomt schimmelvorming in vochtige ruimtes of op aangestraalde koudebruggen
Esthetisch goed in te passen en in vele verschijningsvormen verkrijgbaar
Nadelen IR-verwarming
Tijdens gebruiksuren hoge energiekosten
Kan geen koudeval door buitenluchttoetreding opvangen
Aparte voorziening voor warmtapwater nodig met mogelijk hoge netbelasting
Plaatselijk verminderd comfort door “schaduwwerking” van meubilair
Asymmetrie in comfortbeleving
Door de snelle responstijd worden IR-panelen vooral geschikt geacht voor ruimten die niet continu gebruikt worden of die slechts af en toe gebruikt worden. 5-10 minuten na het inschakelen van het IR-paneel is dit volledig opgewarmd en is de invloed goed merkbaar.
Het thermische comfort is dan duidelijk verbeterd. Het duurt nog minimaal een half uur tot objecten in het vertrek en wanden/vloer voldoende zijn aangestraald en (iets) opgewarmd zijn zodat een thermisch comfortabele situatie bereikt wordt.
In principe kan IR-verwarming altijd toegepast worden, echter wanneer de verwarming veel uren aan staat zijn gedurende die uren de verwarmingskosten hoog vergeleken met bijvoorbeeld een elektrische warmtepomp die een belangrijk deel van de warmte uit de buitenlucht of bodem haalt. De investeringskosten van IR-verwarming zijn veel lager dan die van vloerverwarming met een warmtepomp of een cv-ketel. Om een goede afweging te kunnen maken is het nodig een lifecyclecost (LCC) berekening te maken.
Onderzoek infraroodverwarming
Voor het onderzoek heeft W/E Adviseurs met enige moeite 60 woningen gevonden die infraroodpanelen als hoofdverwarming hebben en waarvan de bewoners wilden meewerken aan comfort- en energiemetingen. Bij 52 woningen is dat ook daadwerkelijk gelukt. W/E heeft geen beeld of het beeld van deze 52 woningen representatief is voor alle met infrarood verwarmde woningen in Nederland. De woningen in het onderzoek zijn verspreid over heel Nederland en kennen ook grote variatie over type, bouwjaar en isolatieniveau.
Het project had als onderzoeksvraag: ‘Onder welke omstandigheden is het zinvol en heeft het toegevoegde waarde om infraroodpanelen toe te passen in woningen?’
De gegevens die zijn verzameld in dit onderzoek zijn volgens W/E onvoldoende om een goed onderbouwd compleet antwoord op deze vraag te kunnen geven. Wel geeft het onderzoek meer inzicht in de toepassing van infraroodpanelen, aandachtspunten bij de toepassing, het energiegebruik, ervaren comfort en opgenomen vermogens.
W/E geeft aan dat gedrag zeer bepalend is voor de prestatie van de infraroodpanelen, zijnde het energieverbruik, piekvermogen en ervaren comfort. Dit begint al bij het te installeren vermogen dat sterk varieert tussen de verschillende woningen, maar werkt ook door in de manier waarop de panelen gebruikt worden. Zelfs in identieke woningen is het type bewoner en zijn of haar gedrag bepalend voor de energieprestatie van de woning en de verwarmingsinstallatie.
Comfort
Hoewel het voor W/E lastig is om zonder controlemetingen in vergelijkbare woningen met een ander verwarmingssysteem (vooral ander afgiftesysteem zoals hoge temperatuur radiatoren of lage temperatuur vloerverwarming) een kwalitatieve uitspraak te doen over het ervaren comfort blijkt wel dat IR-panelen in de helft van de tijd (52% van de registraties) naar de mening van de bewoners zorgen voor een behaaglijk thermisch binnenklimaat. 15% van de registraties is ‘een beetje warm’ en 15% ‘een beetje koud’. Het is vaker te warm (30% van de registraties) dan te koud (18%). Als het buiten koud is, vindt men het binnen ook vaker koud.
W/E heeft gezocht naar parameters die invloed hebben op het ervaren thermisch comfort. Geen van de parameters (buitentemperatuur, woningtype, verliesoppervlakte, energielabel, verwarmingsvermogen, kleding, schoeisel, activiteit) lijkt echter doorslaggevend te zijn. Ook in de hele koude week in februari 2021 is er geen heel ander beeld. Dat in deze studie geen significant verband is gevonden, wil niet zeggen dat er geen relatie ís tussen deze parameters en het beleefde comfort. Wel lijkt het er volgens W/E op dat men de nadelen van IR (zoals stralingsasymmetrie) voor lief neemt wanneer men zelf heeft gekozen voor dit type verwarming.
Energie
Hoewel er nog steeds een behoorlijke spreiding zit in de verbruiken van de IR-panelen per m2 gebruiksoppervlakte, vooral bij de appartementen, zit zo’n 50% van de woningen tussen een verbruik van 20 en 50 kWh/m2 en gemiddeld rond de 40 kWh/m2. (Dat is het verbruik dat is geregistreerd in februari-maart 2021, teruggerekend tot een standaardklimaatjaar). We hebben onvoldoende kennis over de woningen om dit getal af te zetten tegen een berekende warmtebehoefte. Het is fors minder dan het gemiddelde van woningen met een gasgestookte verwarming (circa 90 kWh/m2). Er moet nog wel rekening gehouden worden met een mogelijk hoger energiegebruik van IR-woningen voor tapwater en eventueel koeling.
Het verbruik per persoon is gemiddeld 1.350 kWh, met 50% van de gevallen tussen 930 en 1.720 kWh/jaar.
Er is een duidelijk verband tussen energiegebruik en gebruiks- en verliesoppervlakte. Woningen met een betere thermische schil (nieuwere woning) hebben een lager verbruik. Er zit minder spreiding in het verbruik per m2 verliesoppervlakte dan in het verbruik per m2 gebruiksoppervlakte. Verliesoppervlakte is daarmee een betere indicator voor het energiegebruik dan de gebruiksoppervlakte.
Comfort en energie
W/E ziet geen duidelijk verband tussen energieverbruik van de IR-panelen en het ervaren comfort. Bij woningen met een laag verbruik is het comfort vaker ‘te warm’, bij woningen met een hoog verbruik vaker ‘te koud’. Blijkbaar is in die laatste gevallen het vermogen, de regelbaarheid en/of de locatie van de panelen onvoldoende om het warm te krijgen. Mogelijk spelen ook nog andere aspecten een rol zoals de luchtdichtheid van de woningen, of de koudeval bij ramen.
Vermogen
De piekvraag in de woningen lijkt volgens W/E eerder bepaald door het type tapwatertoestel dan door de infraroodpanelen. De maximale vermogens liggen voor de meeste woningen tussen 10 en 15 kW, met uitschieters richting 20 kW. Dat betekent dat er in die woningen zeker een 3x35A aansluiting aanwezig moet zijn om overbelasting te voorkomen, vermoedelijk groter. Als een dergelijke kostbare aansluiting nodig is om een all-electric woning mogelijk te maken (en hoge investeringen in een warmtepomp te voorkomen) zullen de life cycle kosten van een woning met IR-panelen al snel hoger liggen.
Bijkomend nadeel van stralingsverwarming is dat het slechts beperkt mogelijk is om de verwarmingscapaciteit op een ander moment in te zetten, waardoor ook de mogelijkheden beperkt zijn om de pieken af te vlakken.
Op wijkniveau is de gelijktijdigheid van verwarming echter groter dan van tapwater. Op koudemomenten (begin van de avond, buiten ruim onder nul) is het gemiddelde van de woningen (dus inclusief gelijktijdigheidsfactor) kortstondig zo’n 6 kW. Bij grootschalige toepassing in een gebied (wijk/buurt) leidt dit mogelijk tot congestieproblemen en uitval en daarmee tot aanzienlijke maatschappelijke kosten om dat te voorkomen. Toepassing van batterijen of thuisaccu’s op woning- of buurtniveau kunnen de hoogte van de pieken waarschijnlijk aanzienlijk reduceren.
Conclusies/aanbevelingen
Overall geeft W/E Adviseurs de volgende randvoorwaarden voor plaatsing van IR-panelen mee:
Houd rekening met een ander thermisch comfort. IR-panelen warmen sneller op en koelen sneller af. Dat betekent ook dat een ander (actiever) stookgedrag van bewoners nodig is. Stralingsasymmetrie treedt op. De meeste bewoners vinden dat niet erg, maar het wijkt wel af van meer gangbare systemen met radiatoren en/of vloerverwarming.
Houd rekening met de maximale vermogensvraag van de woningen. Op woningniveau moet een oplossing voor warmwater gekozen worden die past binnen de (beoogde) elektrische aansluiting. Grote vermogens hebben een zwaardere aansluiting nodig en dat leidt tot significant hogere vastrechtkosten.
Houd rekening met de maximale vermogensvraag van de wijk. Als projectmatig IR-panelen worden toegepast moet ook gekeken worden naar de gelijktijdige vermogensvraag in relatie tot de capaciteit van het lokale elektriciteitsnet.
Zorg indien mogelijk voor het beperken van de maximale vermogensvraag door een verantwoorde keuze voor een tapwatertoestel, een voorrangsregeling en/of opslag (accu) op woning- of wijkniveau.
Het onderzoek biedt onvoldoende aanknopingspunten om randvoorwaarden mee te geven over bijvoorbeeld woningtype, woningomvang, isolatieniveau, gezinssamenstelling (aantal bewoners, leeftijd) of bewonersgedrag (als bijvoorbeeld ingestelde binnentemperatuur, aanwezigheid).
Het hele onderzoek kun je hieronder lezen of bekijk het webinar:
Via een bericht op LinkedIn werd ik gewezen op de oplichtingspraktijken van Opnaargroen. Bij het programma opgelicht zijn meerdere klanten bekend die zijn opgelicht door dit bedrijf en die inmiddels aangifte hebben gedaan bij de politie.
Eén van de opgelichte klanten is kinderboerderij Jongia State uit Friesland. De kinderboerderij sloot via Opnaargroen een financiering af voor de installatie van 29 zonnepanelen. De lening moest binnen 15 jaar afgelost zijn, dan zou de kinderboerderij daarna nog ruim 10 jaar kosteloos kunnen draaien qua energie. De kinderboerderij is helaas één van de gedupeerden van deze malafide zonnepanelenleverancier. De lening zal bovendien terugbetaald moeten worden, zonder dat de kinderboerderij kan profiteren van het energievoordeel dat de zonnepanelen moesten bieden.
Inmiddels is de branche een actie gestart om de kinderboerderij alsnog van zonnepanelen te voorzien en om de lening (zover mogelijk) af te kunnen lossen.
Wil je een bijdrage in natura leveren dan kan je dat laten weten via een reactie op het LinkedIn bericht van de initatiefnemer (egeinaar van BeSolar, de installateur van mijn eigen zonnepanelen en van het project Wennekerpand van Energiek Schiedam). Als je financieel wil bijdragen om de lening af te lossen dan kan dat hier of door een rechtstreekse donatie aan de kinderboerderij (zie hun facebookpagina voor meer informatie). Zelf heb ik ook een kleine financiële bijdrage geleverd aan de inzamelingsactie.
Vandaag staak ik, samen met de andere Sargasso-redacteuren. En dit is waarom:
Klimaatactiviste Greta Thunberg op de VN-conferentie over de klimaatverandering, maandag 23 september j.l.:
Hoe durft u? U hebt mijn dromen en mijn jeugd gestolen met lege woorden, en dan ben ik nog een van de gelukkigen. Mensen lijden. Mensen gaan dood. Hele ecosystemen zijn aan het instorten.
Met verwijzing naar meer dan 30 jaar wetenschappelijke studies en waarschuwingen dat broeikasgassen en andere factoren een gevaarlijke nieuwe milieutrend zijn, bekritiseerde Thunberg politici dat ze geen oplossingen en strategieën hebben ontwikkeld om die dreiging het hoofd te bieden.
Demonstreer ook mee vandaag in Den Haag!
De redactie van Sargasso onderstreept vandaag de boodschap van Thunberg door mee te doen met de klimaatstaking in Nederland en de demonstratie in Den Haag, start 13.00 uur Koekamp.
David Attenborough, de bekende presentator van natuurdocumentaire’s op de BBC, heeft een documentaire gemaakt over klimaatverandering. Geen blijmakende film, wel met de degelijkheid van de BBC. Absoluut een aanrader om te kijken.
In de jarenlange strijd om te stoppen met de ongebreidelde capaciteitsuitbreiding van de Nederlandse vliegvelden is er eindelijk goed nieuws te melden. Provinciale Staten van Zuid-Holland heeft een motie van GroenLinks, D66, SP, PvdA, 50+ en CU/SGP aangenomen om te onderzoeken of het luchthaventerrein niet beter voor andere doeleinden kan worden gebruikt. Bovendien hebben Provinciale Staten besloten tot die tijd geen uitbreiding van de geluidsruimte toe te staan en geluidsmetingen door de omwonenden zelf te betalen. Dat de andere vliegvelden snel mogen volgen…
Welk systeem bewoners op het oog hebben voor geluidsmetingen weet ik niet, zelf heb ik in het verleden een aantal keer gesproken met Sensornet. De opvolger van Geluidsnet, dat de burgermetingen rondom Schiphol begin jaren ’00 deed. Sensornet werkt nog steeds samen met diverse bewonersorganisaties rondom Schiphol en heeft in 2013 een contra-expertise naar geluidsoverlast door Awacs uitgevoerd.
Fragment uit toespraak van Carl Sagan op 9 februari 1990 voor het 5th Emerging Issues Forum at NCSU. Volledige toespraak hier.
De kosten die de Verenigde Staten hebben gemaakt tijdens de Koude Oorlog worden volgens Carl Sagan in 1990 geschat op US$10 biljoen (een 1 met 12 nullen). Voldoende geld om alles, behalve de grond, te kopen in de VS. En waarom werd dat geld uitgegeven? Vanwege de kans dat er oorlog met de USSR zou uitbreken of dat de USSR de VS zou aanvallen. Hoe groot die kans was? In ieder geval minder dan 100%, want de Sovjet-Unie heeft nooit een invasie gepleegd in de VS. Hoe groot is de kans dan geweest? 10%? 5%? 1%? Volgens militair strategen maakt dat niet uit, want je bereid je uit voorzorg voor op het ergste geval.
Waarom gaat dat argument dan niet op bij uitgaven om de kans om de mogelijke gevolgen van door mensen veroorzaakte klimaatverandering tegen te gaan? De meeste maatregelen om door mensen veroorzaakte klimaatverandering tegen te gaan zijn zinvol, ook als door mensen veroorzaakte klimaatverandering niet blijkt te bestaan. In tegenstelling tot de militaire uitgaven om de VS tijdens de Koude Oorlog te verdedigen, die enkel zin hadden als de Sovjet-Unie een invasie zouden hebben gepleegd.
